Бейбарыс Баба хас сұлтан

Жазба туралы

Атауы

«Бейбарыс пен Кетбұға» (қазақ аңыздарының ізімен жазылған сценарий)

Автор

Кенішбайдың Рақымының ұлы Болат

Орын және уақыт

Астана қаласы, 2016 жыл, 17 қаңтар

Ұран

Ұлтымызды ұлыдай, ұлықтай, ұлымыздай ұлықтайық!

Ұлтыңды ұлыдай, ұлықтай, ұлыңдай ұлықта!

Ұлтыңызды ұлыдай, ұлықтай, ұлыңыздай ұлықтаңыз!

Ұлтымды ұлыдай, ұлықтай, ұлымдай ұлықтаймын!

Қатысушылар

Бейбарыс

Египеттің сұлтаны болған, ұлты қазақ.
Кетбұға

Шыңғысхан әскерінің қолбасшысы, империяда би болған. Моңғолдар жаулап алған Израиль, Сирия және Таяу Шығыстағы өзге өңірлерде билік жүргізген тұлға ретінде сипатталады. Ұлты қазақ.
Тэмуджин (Шыңғысхан)

Моңғол ханы, ұлты моңғол.
Көмекші кейіпкерлер

Жекелеген көріністерде: мұғалім, ұл-қыз аралас оқушылар, Тэмуджиннің уәзірлері, қазақ қариясы, Бейбарысқа ұқсас адам, қазақ ақсақалы, әртүрлі дауыстар.

Пролог: мектептегі сабақ

Бүгінгі Қазақстанның бір қаласындағы мектептің 11-сыныбында мұғалім сабақ өткізіп отыр.

Мұғалімнің сөзі

Мен шалғай ауылдан көшіп келіп, барлық жағдай жасалған осы мектепке жұмысқа орналасқаныма қуаныштымын. Өздеріңдей білімді, көп тіл білетін оқушыларға жетекші болу — үлкен жауапкершілік.

Араларыңда ғылымға, өндіріске, экономикаға, саясатқа, әлеуметтік мәселелерге қызығатындар да, өнертапқыштар, спортшылар, ақындар, күйшілер, суретшілер де бар. Барлығың — таланттысыңдар.

Мектепті бітіруге бір-екі ай қалды. Қалаған мамандықты таңдауға мүмкіндіктерің жеткілікті. Егер шетелде оқуға түссеңдер, еліміздегі білім деңгейінің жоғары екенін дәлелдей жүріңдер.

Жаһандану дәуірінде елдер араласып, мәдениеттер тоғысып жатыр. Сондықтан бұған дейін грек мифтері, орыс ертегілері, қытай аңыздары, жапон философиясы туралы сөйлестік. Бүгін, келісім бойынша, қазақ аңыздарын айтып, талдаймыз. Кім дайын?

Оқушылардың жауабы

Оқушы ұл: «Интернеттен қарадық, кітапханаға бардық. Бірақ қазақ аңыздары туралы мардымды дерек таппадық. Көбірек тарихи әңгімелер кездесті».

Аңыз бен тарихи әңгіменің айырмасы

Мұғалім: «Тарихи әңгімелер аңызға ұқсас келеді. Айырмашылығы — тарихи әңгімелерде нақты даталар мен деректер айтылады. Аңыздарда нақты тұлғалар мен жер-су атаулары кездескенімен, уақыт өлшемі көбіне дәл берілмейді.

Аңыздарда жағымды кейіпкерлер мінсіз бейнеде көрінеді. Сондықтан тәрбиелік мәні жоғары: еңбекқорлыққа, білімге құштарлыққа, адамгершілікке, намысқа, адалдық пен ізгілікке, отансүйгіштікке, ұлтжандылыққа, өзара түсіністікке, халықаралық ынтымақтастық пен ұлтаралық сыйластыққа баулиды».

«Бір аңызды өзіңіз айтып беріңізші…»

Оқушы қыз: «Апай, тым болмаса бір аңызды өзіңіз айтып берсеңіз?»

Мұғалім: «Білемін. Демалыста ауылдағы ата-әжелеріңнен, үлкендерден де сұрастырып жүріңдер. Ал бүгін Бейбарыс пен Кетбұға туралы аңызды айтып беремін. Оқиғалар тарихтың тереңінен тамыр тартады, сондықтан алдымен қысқаша кіріспе жасайын».

Кіріспенің кеңейтілген мазмұны

Мұғалім өз сөзінде бала күнінен естіп өскен тарихи әңгімелер мен аңыздарға тоқталады: Бейбарыс Сұлтанның туған елге оралғаны, Кетбұғаның елді апаттан аман алып қалғаны, Отырардан шыққан Әбунасыр әл-Фарабидің әлемге «Екінші ұстаз» ретінде танылғаны туралы айтылады.

Қазіргі кезде шетелдік зерттеушілердің кейбір деректерді біртіндеп растап келе жатқаны сөз болады. Сонымен бірге аңыздарды жоққа шығарып, халық жадын менсінбейтін көзқарасқа мұғалім қарсы пікір білдіреді: көптеген елдер өз мифтері мен аңыздары арқылы мәдени ықпалын арттырып отырғанын еске салады.

Аңыздың өзегі

Бұл аңызда Бейбарыстың туған жерге деген отаншыл сезімі, Кетбұғаның тапқырлығы мен жанқияр ерлігі, сондай-ақ екі тұлғаның өзара сыйластығы суреттеледі.

Мұғалім тағы бір маңызды қырын атап өтеді: кей ортада Шыңғысханға ерекше табыну күшейгенін айта отырып, аңызда қазақтардың көне мемлекет иесі болғаны, ұлттық болмысы мен салт-дәстүріне Шыңғысханның өзі тәнті болғаны көрсетілетін эпизодтарға назар аударуды сұрайды.

Соңында: «Мұқият тыңдаңдар, жазып алыңдар. Келесі сабақта осы аңызды талдаймыз», — дейді. Оқушылар тыңдауға да, жазуға да ыңғай танытады. Сахна (экран) қараңғыланады.

Екінші көрініс: Ұлытау маңындағы мәжіліс

Ұлы Даланың орта тұсы — Ұлытау маңындағы бір оазисте 30 қанат ақ шаңқан қазақтың киіз үйі тігілген. Төрде алтын тақ, оның үстінде моңғол ханы Тэмуджин (Шыңғысхан). Алдында уәзірлері отыр.

Тэмуджиннің пайымы

Тэмуджин Ұлы Даланың кеңдігін, Қазақ Елінің бұрынғы қуатын, сондай-ақ отырған орданың — қазақ патшасының көшпелі алтын ордасы екенін айтып өтеді. Ол Ұлы Даланы аралап, қазақтың ақсақалдары, билері, батырлары, жыраулары, күйшілері, шежірешілері, ғалымдары және әулиелерімен кездескенін, солардан қорытынды шығарғанын мәлімдейді.

Ұлытау туралы аңыздық түсінік

Тэмуджин қазақтардың Ұлытауды Жер шарының ортасы, қасиетті мекен деп білетінін жеткізеді. Алтай, Хантәңірі, Орал, Кавказ секілді алып таулар бар болса да, бұл өңірдің «Ұлытау» атануының мәнін аңызға сүйеніп түсіндіреді.

Аңыз бойынша, Адам ата мен Хауа ана осы маңға ғайыптан қонып, кейін адамзат осы өңірден тараған делінеді. Осыдан «атақоныс», «ататұрақ», «атамекен», «атажұрт» ұғымдары өріледі. Топан су туралы нұсқада Нұх пайғамбар тіршілік иелерін Ұлы Далаға жинап, су қайтқан соң әлемге қайта таратты делінеді.

Қазақ Баба және тіл туралы пайым

Қазақтар өздерін Адам ата мен Хауа ананың жетінші ұрпағы — Қазақ Бабаның тікелей ұрпағы деп санайды, шежірені сол арнамен таратады. Тілді «Ана тіл» атауының мәнімен байланыстырып, Хауа ана сөйлеген тілдің жалғасы ретінде түсіндіретіні айтылады.

Мәжілістегі өзекті тұстар

Кеңпейілдік қағидасы

Тэмуджин қазақтардың өзге ұлтты жатсынбай, «бәріміз туыс» деп пана болғанын, жер бөлісіп, көмек көрсеткенін айтады.

Түсіністік ұстыны

«Жылқы кісінескенше, адам түсініскенше» және «Басқаны түсіну — мәдениеттің шыңы» деген ұстанымдар арқылы адамаралық әрі ұлтаралық келісім дәріптеледі.

Бостандыққа құштар мінез

Қазақтың еркіндікті сүйетіні, бүгін бағынса да ертең қайта көтерілетінін Тэмуджин ескертеді.

Тэмуджиннің байқаулары

Ол Ұлы Даланың геосаяси «төрт құбыласы тең» орналасуына назар аударады: шығысында буддизм, оңтүстігінде ислам, солтүстігінде шаманизм, батысында христиан өркениеттері орналасқанын айтып, осындай тоғысудың мәнін ой елегінен өткізеді.

Қазақтардың қалалар мен ауылдарда тұрақтап өмір сүретінін, ата-баба жатқан жерден ажырамауға тырысатынын, қажет болса туған жерге қайта оралу дәстүрін айтады.

Киіз үй туралы сипаттама

Киіз үй «ғылыми туындыдай» деп суреттеледі: қанатын жалғасаң үлкейеді, ықшамдасаң кішірейеді; бірнеше үйді біріктіріп көп бөлмелі орда жасауға болады; ыстықта салқын, суықта жылы; жорықта таптырмас баспана. Тэмуджин әскерге көптеп тарату идеясын айтады.

Тағам және тұрмыс

Қымыздың қуат беретін әрі емдік қасиеті, құрттың ұзақ сақталатыны, бесбармақтың аса дәмді әрі құнарлы тағам екені айтылады.

Сондай-ақ той-думанға көзқарас, дәстүрлі жиындардың өмірді жандандыратын әлеуметтік қуат ретінде қабылдануы, жыл бойғы салт-жоралғылар, жоқтау мен ас беру дәстүрі сөз болады. Қыстағы соғым «алты айға созылатын ұзақ мереке» ретінде сипатталады.

Білім мен ғылымға мән беру арқылы адамның мәдениеті өсіп, соғысқа құлшынысы азаятыны туралы ой тасталады.

Соғыс, бітім және жекпе-жек туралы түсінік

Тэмуджин қазақтардың соғысқа келгендерге алдымен бітім ұсынатынын, кейде дауды батырлардың немесе патшалардың жекпе-жегімен шешуді жөн көретінін айтады. Мұндағы уәж — көп адам қырылмасын, ең көбі екі адам ғана қаза болады деген ой.

Уәзірлер мұны әлсіздікке жоруға бейім болса да, Тэмуджин бұл тәсілдің артында саясат бар екенін меңзейді.

Жылқы мәдениеті және «Жебе» туралы бастама

Қазақтар жабайы жылқыны алғаш қолға үйретіп, тұрмысқа кеңінен енгізгенін мақтаныш етеді: мінсе — көлік, кисе — киім, жесе — тағам, ішсе — сусын болатын шаруашылық жүйе қалыптастырғаны айтылады.

Тэмуджин қазақтардың жылқы тұқымын сұрыптауда алға кеткенін, жекпе-жекке арнап шығарылған «Жебе» атты тұқым туралы естігенін жеткізеді. «Тақымы мықты ғана Жебенің үстінде отыра алады» деген мазмұндағы мәтелдер аталады. Мәтін осы тұста үзіледі.

Авторлық ой: аңызды жаңғырту

Неге маңызды?

Аңыздар — ұлт жадын, құндылықтарды, мінезді және дүниетанымды сақтайтын рухани арқау. Олар жас ұрпаққа көркем тілмен бағыт береді.

Қалай жеткізу керек?