Сен кімсің

Боран мен Қасқараудың араздығы күшейіп тұрған шақта Ноғайлы ауып-көшетін кез келіп, Қасқарау айттырып қойған қызды берместен, көшіп кетеді. Араздықтан әлсіреген Қасқарау бай жесірін қуып алып қала алмайды.

Ноғайлы сол көшкен бетімен теңізден өтіп кетеді. Теңізді айналып өтсе — үш айлық жол. Ал көлденеңінен өтетін қысқа жол бар: қалың қамыстың арасымен жүрсе — он бес күндік. Бірақ ол жақпен адам баласы жүрмеген: ол жер аю, жолбарыс және жезтырнақ

Ел ағалары қалы кілем, қара нарға мінгізіп Қасқарауды алып барып, Боранның алдына жол-жобамен жығады. Боран батыр көпшілікті тыңдап: «Айтар сөздерің болса, айтыңдар» дейді.

Ақсақалдар: «Ел намысы — ер намысы. Ноғайлы жесірімізді бермей көшіп кетті. Соған сендей ер керек», — деп қолқа салады.

Боран келіседі, бірақ ауыр ойы барын айтады: Ноғайлыдан именбейді, алайда теңізді жағалап тоғыз ай сенделгенше, қысқа жолмен өтуді жөн көреді. Қысқа жолдың қиындығы — бұрын айқасып көрмеген қауіпті жыртқыштар мен жезтырнақ мекені болуы.

Боран он жолдасымен жолға шығып, жолдастарын кезекпен ас пісіртіп отырады. Түсе қалған жерде өзі оңаша қисайып, өзгелері біріне-бірі сүйеніп жатады.

Бір күні қалың қопадан аю ақырып шыға келгенде, жолдастары бұрын-соңды көрмеген үрейден аттан аударылып түседі. Боран қарсы ұмтылса, аю қайта қопаға кіріп кетеді. Екінші рет те осылай қайталанып, үшінші рет аю бар күшін жинап қарсы шапқанда, аттар қалшиып тұрып қалады.

Боран аттан түсе сала аюмен айқасқа түсіп, бір қолымен кеңірдегінен ұстап, екінші қолымен ұрып жібергенде, аюдың басы быт-шыт болыпты. Сөйтіп, сапарын жалғап, он бес күндік жолдың шығар аузына жетеді.

Шығар ауызда нар қамыс өскен қалың қопаға келіп, Боран: «Бұл жерді “қойдың қорасы” дейді. Шайтанның ең мықтысы осында болуы мүмкін», — деп ескертеді. Ертерек түсіп, от жағып, аттарды ерін алмай арқандап, таң ата жолға шығуға дайын отыруды бұйырады.

От тұтатылып, ас қамы жүріп жатқанда, түтін Боранға қарай шалқып береді. Ол басын бұрып қараса — ту сыртында тұла бойы түк басқан, екі қолының саусақтары бүркіттің тұяғындай, темір істіктей жезтырнақ отыр екен. Ар жағында серіктері тағы бар.

Боран үстіне тиген отты қағып түсіріп, аттардың ауыздығын жіберіп, саймандарын бөктеріп алып, жолдастарын бастап дереу аттанады. Арттағылар су шашып, қамыспен әуре болып жатқанда, бұлар түн қатып жүріп, таңға жуық құрғаққа шығып кетеді.

Таң ата түтін басылғандай болғанда Боран: «Енді ол келеді. Егер жетсе, мені ұстап беріп жүрмеңдер. Қарасы көрінсе — бөгет болмай, бас сауғалап қашыңдар», — деп қатаң тапсырады.

Күн төбеге таяғанда алыстан шаң көрінеді. Жолдастардың жүрегі шайлығып, бөлек кетеді. Боран болса атының басын қыбылаға қарсы бұрып, көлденеңдеп жалғыз тосып қалады.

Кешке таман жолдастары алыстан бір қараның қозғалғанын көріп, «жезтырнақ па, әлде Боран ба?» деп абдырайды. Ақыры жалғыз келе жатқан Боран екенін танып, алдынан шығады.

Батырдың өңі бұзылып, көзі ішіне тартылып, үсті-басы қанға боялған екен. Сонда ол: «Сабыр қылыңдар. Дұшпандарыңнан Құдай құтқарды», — дейді де, түнейтін су көзін сұрайды.

Олар бұлаққа тоқтап, Боран ер-тоқымын астына төсеп тынығады. Таң ата жолға шығып, Ноғайлыдағы құдаға жеткенде, олар қарсы тұра алмай, жасаулы үймен қызды беріп қайтарады.

Қайтар жолда, жолдастары жезтырнақтар тосқан тұсты алыстан шолып, бықсып жатқан орынды көреді. Жақындай алмай, анадайдан алпыс бір мүрдені санап өтеді.

Арада бірнеше жыл өткенде, шеткері жатқан елдің жылқысын Құба қалмақ айдап кетеді. Хабар жетісімен Боран тыныш отырған елден төрт жүз адам ертіп, қуғынға шығады.

Ізін түзеп алған соң, жаудың қалмақ екенін біледі. Көріп қойса, тынықпай қашатынын ойлап, күндіз жасырынып, түнде жүріп отырады. Қалмақ өз жеріне бет алып шыққанда ғана саябыр табады.

Боран жауырын ашқызып еді — қалмақтың да жауырыншысы бар екен, тоқтамай барады. Сонда қуғыншылар ерлерін теріс қаратып мініп жүріп, жауырыншының «қарап жету» амалын бұзады деген сөз айтылады.

Ол барып қараса, шынында да қалың жылқы жайылып жүр, адам дыбысы білінбейді. Хабар берер елші жоқ болған соң, Боран найзасын қағып, зырылдауық үнін шығарып бар күшін жинап ақырады. Дауысқа желіккен жылқы ойнап шығып, бытырай қозғалады.

Қалмақ қуғыншы келеді деп ойламаған, аттарын да бос қоя берген екен — көбі жаяу қалады. Осылайша Боран таңға дейін жылқыны айдап келіп, көл басына тоқтатады. Таң атқанда ол шамамен бес жүз жылқы қайырып алған екен.

Боран: «Қалмақтың қолы қанша? Өзім барып жолығып келейін», — дейді. Жолдастары «көп екен, ішінде батыр Жайсаң бар» деп тоқтатпақ болады. Боран болса: «Қорыққан адамша көп жүрмей-ақ, төрт-бес адам ерсін. Жаяу қалмақ жабылса, найзаға іліп алып бірін-біріне соғып түсірмеймін бе?» — деп аттанады.

Қалмақ жағында да сөз болыпты: бес жүз қалмақтың ішінде Жайсаң атты батыр бар екен. Ол Боранның даусын түнде естіп: «Егер сол Боран болса, түрін көріп, ерлігін өз аузынан естісем, жаяу қайтсам да өкінбеспін», — деп елші жібереді.

Елші келіп сәлемін жеткізгенде, Боран: «Жарар, өзім де барғалы отыр едім», — дейді.

Жайсаң тағы бір ерлік сұрағанда, Боран жас күнінде болған оқиғаны айтады: қалың жау көрінгенде қаша жүріп, ішінен жалғыз дара батыр қалмай қуғанын, ол батырдың садағынан оқ оң иығының үстімен зу етіп өткенін, ал өзі дәл жүректен тартып құлатқанын баяндайды.

Сол шайқастан кейін көштің жүгін, көлігін алып, бір баланың жайдақ қара таймен жұлдыздай ағып құтылып кеткенін де айтады. «Малдан құтылғанда, сол қара тай құтылды», — дейді.

Мұны естіген Жайсаң тебіреніп: «Сол өлген батыр — менің әкемнің кенже інісі еді. Қара таймен қашқан бала — мен едім», — деп көзіне жас алады. Сосын: «Тай күнінде құтылып кеткен қара тайың мына тұрған қара арғымақ болса керек», — деп, атты ер-тоқымымен жетектетіп береді.