Бопай ханым Әбілқайырдың жан - жақты мәселелерін шеше отырып, ханымның айтқан ақылдарын тыңдап отыруы
Бопай (Бәтима) (шамамен 1690 жылы дүниеге келген, 1780 жылы Елек өзені бойында қайтыс болған) — Әбілқайыр ханның зайыбы, ел басқару ісіне араласқан қайраткер әрі мәмілегер. Ол төре тұқымынан шыққан.
Бопай ханым Әбілқайырдың түпкі мақсаты Жайық өңіріндегі қазақтарға төнген қауіп-қатерді азайту, башқұрттар мен Еділ қалмақтарының шапқыншылықтарын тоқтату және жоңғарларды түпкілікті талқандау екенін терең түсінді. Осы күрделі түйіндерді уақытша болса да Ресей империясымен саяси байланыс орнату арқылы шешуге талпынысы — оның көзқарасында прагматикалық қадам ретінде бағаланды. Сондықтан Бопай Әбілқайырдың осы бағыттағы саяси шешімдерін қолдап отырды.
Бопайдың ұстанымы мен саяси салмағы 1731 жылғы 22 қарашада Ресей патшайымы Анна Иоанновнаға, 1748 жылғы 5 қазанда Елизавета Петровнаға, сондай-ақ Орынбор әкімшілігінің басшыларына әр кезеңде жолдаған хаттарынан айқын көрінеді.
Әбілқайырдан кейінгі кезең: сабақтастықты сақтау
Күйеуі қаза болғаннан кейін де Бопай ханшайым өз ұстанымынан тайған жоқ. Ол Әбілқайыр саясатының жалғасуы ең алдымен ұлы Нұралының хан тағына отыруына байланысты екенін анық түсінді. Сондықтан батыл әрі алдын ала ойластырылған қадамдарға барды.
Ішкі келісім
Орта жүз бен Кіші жүздің беделді билері мен батырларының Нұралыны хан көтеруге келісімін алғаннан кейін ғана, Бопай Елизавета Петровнаға өтініш хат жолдады.
Сыртқы легитимация
Келесі күні бригадалық генерал А. И. Тевкелевке және Орынбор губернаторы И. Неплюевке қисынды әрі нақты мазмұндағы хаттар жіберілді. Бұл хаттарды жеткізу үшін екі жүзден 8 беделді би Орынборға, кейін Санкт-Петербургке аттанды.
Нәтижесінде Елизавета Петровнаның 1749 жылғы 2 мамырдағы жарлығымен Нұралы “қырғыз-қайсақ ханы” ретінде бекітілді. Құжатта Бопайдың хатына да сілтеме жасалуы және канцлер А. П. Бестужев-Рюминнің Бопайға арнайы хат жазып, патшайым атынан сыйлық жолдауы — ханым дипломатиясының жеңісі ретінде бағаланды.
Қантөгісті тежеген саяси ұстаным
Бопай ханым Әбілқайыр әулетінің беделін көтеруді көздей отырып, орынсыз қантөгістің болмауын және ел іргесінің сөгілмеуін қалады. Сол себепті ол күйеуінің кегін алуға жаппай аттандыруды құптамады; Барақ сұлтанды жазалау мәселесін орыс әкімшілігі арқылы заңдастырып шешуге ұмтылды.
Тыныштық — дамудың шарты
Қоғам дамуының негізгі көзі — тыныш өмір екенін, тіршілігі ат үстінде өткен елдің болашағы бұлыңғырланатынын түсінген Бопай ханым орыс әкімшілігін Елек өзені бойына қала салуға да үгіттегені айтылады.
Мәмілегерлік қыры: бірлік пен келісімге ұмтылыс
Бопайдың қазақ-жоңғар қатынастарына ықпал етуі, Қайып хан мен Нұралы ханды бітістіруге бағытталған әрекеттері — оның ел бірлігін сақтауға ұмтылған мәмілегерлік ниетін аңғартады. Ол сондай-ақ орыс-қазақ қатынастарындағы және қазақ қоғамындағы шешімін таппай жүрген мәселелерді талқылау үшін Орынбор әкімшілігі басшыларымен бетпе-бет кездесіп, келіссөз жүргізуге ынта танытқан.
Санкт-Петербургке сапар ниеті
1740 жылы Санкт-Петербургке ресми сапармен барып, Анна Иоанновнамен жолығу ойы да болғаны айтылады. Бопайдың зеректігі мен тапқырлығы жөнінде ағылшын суретшісі Джон Кэстлдің жазбаларында және Әбілқайыр ордасында болған орыс шенеуніктерінің деректерінде мәліметтер келтіріледі.
Дипломатиялық ізденістер және тартыстар
Кей деректерде Бопай ханшайым күйеуін өлтірген Барақ ханнан өш алудың бір жолы ретінде Цин империясымен құдандалы болуды қарастырғаны айтылады: ұлына Цин ықпалындағы Намұрын есімді қызға құда түсуге талпыныс жасалған. Алайда бұл жоспар ұзаққа созылмай, қыздың кенеттен қайтыс болуына байланысты тоқтаған, артынан Барақ хан да дүние салғаны баяндалады.
Қорытынды деректер: қайтыс болуы, жерленуі және естелік
Қайтыс болған уақыты
Бопай ханшайым 1780 жылы 31 мамырда қайтыс болып, Әбілқайырдан кейін шамамен 32 жыл ғұмыр кешкені айтылады.
Жерленген жері
Ол Клек өзеніне құятын Жосалы өзенінің жоғарғы жағындағы қорымда, Елек өңіріне жақын маңда жерленгені көрсетіледі.
Мавзолей туралы
Халық арасында Бопайға арналған мавзолей болғаны, кейін түрлі тарихи кезеңдерде оның кірпіштері бұзылып әкетілгені жайлы әңгімелер сақталған.
Тарихи жадта Бопай ханым ел басқару ісіне араласқан, сыртқы саясатта салмақты сөз айта алған, ел ішіндегі алауыздықты азайтып, бейбіт өмірді таңдауға үндеген тұлға ретінде қалады. Оның Ресей билігімен хат алмасуы, елшілік қабылдауға мөрімен келісім білдіруі де — сол дәуірдегі дипломатиялық мәдениеттің бір қыры.
Санат: KZ портал — Қазақша рефераттар жинағы.