Ағыбай батыр кесенесі

Ағыбай әкесінен ерте айырылған. Анасы — Абылай ханның сенімді батырларының бірі Наймантайұлы Байғозының қызы. Жазушы Ілияс Есенберлин «Көшпенділер» трилогиясында оны алып денелі батыр ретінде сипаттайды.

Жорықта жолы болып, жеңісі үзілмегендіктен ол Ақжолтай батыр атанды. Сарбаздары Абылай есімімен қатар Ағыбайды да ұранға айналдырып, жауға «Ағыбайлап!» шапқан.

Ағыбай 13 жасынан қолына қару алып, 1824 жылы Қарқаралы аймағында Ресей империясының отаршылдық саясатына қарсы көтеріліске белсене араласты.

Қасым сұлтан қаза тапқаннан кейін Ағыбай батыр бастаған қазақ әскері Шу өзені бойында өзбектердің Түркістан өңіріндегі ықпалын әлсіретуге күш салды.

Ресей империясының Қазақстандағы тірек орталықтары — Қарқаралы, Ақтау, Ақмола (сондай-ақ кей деректерде Екатерин) бекіністеріне бағытталған шабуылдар жасалып, патша әскері Ырғыз және Тобыл өзендері бойындағы ұрыстарда, Қызылжар мен Көкшетау шайқастарында талқандалғаны баяндалады.

Қырғыз манабы Орманға қарсы соғыстарда ерекше ерлік көрсеткен. 1847 жылы Кенесары ханның Кекілік тауындағы қырғыздармен айқасында Наурызбай батырмен бірге дұшпан шебін бұзып өткен.

Кенесары қаза тапқаннан кейін де Ағыбай Ресей өктемдігіне қарсылығын тоқтатпай, Сыздық төре қолы құрамында соғыс жүргізді. Кейінірек, 1849 жылға дейін патша үкіметінің қамалдарына өз бетінше шабуылдар жасағаны айтылады.

Өмірінің соңғы кезеңінде егіншілікпен, балық аулаумен айналысқан.

1885 жылы Ағыбай батыр дүниеден өткенде патша әкімшілігі оның мәйітін Түркістандағы Қожа Ахмет Ясауи кесенесіне жерлеуге рұқсат бермейді. Батыр Сарыарқа мен Бетпақдаланың шектескен өңіріндегі Тайатқан–Шұнақ маңына, Босаға өзенінің аңғарына жерленген.

Кенесарының бас батыры Ағыбайдың өмір жолы қазақ тарихшылары мен қаламгерлерінің көптеген еңбектеріне арқау болды. І. Есенберлиннің «Көшпенділер» трилогиясында Кенесары хан мен Ағыбай батыр қатысқан ұрыстар кеңінен суреттеледі: Ақтау, Ортау, Ақмола бекіністерін алу көріністері, Сырдария бойындағы Меркі қаласын азат ету барысындағы Қоқан хандығымен шайқастар баяндалады.

• 1914 жыл: Әлихан Бөкейхан (Есім төренің көмегімен) Қазан қаласында «Қызыл қайнар — Тектұрмас» еңбегін шығарғаны аталады.
• Сәкен Сейфуллин: «Ақжолтай батыр» романын жазғаны айтылады.
• Мұхтар Әуезов: «Қазақ әдебиетінің тарихы» кітабында батырға арнайы бөлім арнаған.
• Иса Байзақов: батырға арналған поэмасы бар.
• Ермұхан Бекмаханов: XIX ғасыр оқиғалары туралы монографиясында Ағыбай тұлғасын жан-жақты сипаттаған.

1992 жылы Қарағанды облысының Жезқазған қаласында Ағыбай батырдың 190 жылдығы, ал 2002 жылы Балқаш қаласында 200 жылдығы республикалық деңгейде аталып өтті. Балқаш қаласында батырға ескерткіш орнатылған.

Ағыбай батыр кесенесі — XIX ғасырдан сақталған сәулет өнері ескерткіші. Кесене XIX ғасырдың 80-жылдарында Бетпақдаланың солтүстік-шығысындағы Тайатқан–Шұнақ тауы маңында, Босаға өзенінің аңғарында тұрғызылған.