Күлтегін және Білге қаған дәуіріндегі түркі мемлекетінің көрнекті әскери қолбасшысы, көк түркінің көк семсері атанған атақты батыры
Күлтегін: көк түріктің көк семсері
Күлтегін — Күлтегін және Білге қаған дәуіріндегі Түркі мемлекетінің көрнекті әскери қолбасшысы, көк түріктің «көк семсері» атанған даңқты батыр. Ол — Құтлық қағанның кенже ұлы. Әкесінен ерте айырылып, ағасы Қапаған қағанның тәрбиесінде өскен Күлтегін жасынан-ақ есейіп, елге төнген қауіп-қатерге қарсы үлкендер қатарында күреске араласады.
Тегі
Құтлық қағанның кенже ұлы, Білге қағанның інісі.
Рөлі
Қағанаттың бас қолбасшысы, сол қол шады.
Ерте есейген жауынгер
Білге қаған Күлтегінге арналған ескерткіш жазуында: «Әкем қаған өлгенде інім Күлтегін жеті жаста қалды. Он жаста Ұмай текті шешемнің бағына інім Күлтегін ер атанды» деп көрсетеді. Тарихи деректерді салыстыра қарағанда, Күлтегіннің он жасында алғаш көзге түскен шайқасы 694 жылы Жау-жыу және Дин-жыу өңірлерінде болған соғыспен байланыстырылады.
Бұл кезеңде табғаш елінің әйел билеушісі У-хыу Қапаған қағанның басына сыйақы белгілеп, оны өлтірген адамға жоғары дәрежелі атақ беретінін жарлықпен бекіткен. Осыдан кейін түркі еліне қарсы жазалау жорығы ұйымдастырылғаны айтылады. Аталған соғыста Қапаған 90 мың тұтқынды қолға түсірген.
Ескерткіштен жеткен дерек
Күлтегіннің 7 жасында жетім қалып, 10 жасында «ер атануы» — оның ерте жастан-ақ әскери ортаға араласқанын білдіретін маңызды белгі ретінде беріледі.
Жорықтар мен шешуші кезеңдер
712–713: Соғды жорығы
Білге қаған және Тоныкөкпен бірге Күлтегін 712–713 жылдары түркі әскерін Соғды еліне бастап барып, билеуші Гуректі жақтап, араб қолбасшысы Кутейба ибн Муслиммен соғысқан.
712: Шегіну кезіндегі ерлік
Алтайды мекендеген қарлұқтар мен түркілердің бір бөлігі қарсы шыққан кезде, шегіну барысында Күлтегін негізгі күштің амандығын қамтамасыз етіп, артта қалып қорғаныс ұйымдастырғаны айтылады.
714–715: Қарлұқтар және азалар
714 жылы Білге қаған және Күлтегін қарлұқтар мен олардың одақтастарына соққы берген. 715 жылы Күлтегін азаларды Қаракөл өзені маңында ойсырата жеңеді.
716: Ішкі дағдарыс және биліктің беріктенуі
Қытай жазбаларында 715–716 жылдары қағандықтың ішкі дағдарысқа түскені айтылады. 716 жылы бүлікшілер хан ордасын басып алмақ болғанда, Күлтегін қорғанысты ұйымдастырып, тойтарыс береді. Сол жылы Қапаған қаза тапқаннан кейін, Күлтегін оның таққа үміткер ұлын өлтіріп, билікке ағасы Білге қағанды отырғызады.
Мемлекетті басқарудағы орны
Күлтегін қағанаттың сол қол шады әрі бас қолбасшысы болып тағайындалады. Олар Тоныкөкті ел басқару ісіне қайта шақырып, ішкі-сыртқы саясатты күшейтеді. 718 жылы табғаштар шабуылын тоқтатқаны айтылады. 721–722 жылдары Қытайға, 722–723 жылдары татабыға жорықтар жасалған. Кейін көрші елдермен саяси қатынас жақсарып, 723–733 жылдары мемлекет соғыссыз, бейбіт өмір сүрген кезең ретінде беріледі.
Ескерткіш жазуындағы ерлік хроникасы
Деректер Күлтегіннің ел тәуелсіздігін сақтап қалу жолындағы қырғын соғыстардың бірде-бірінен сырт қалмағанын, шайқас ортасында жүргенін баяндайды. Бұл жайдың бірқатарын батырға арналған тас жазудағы үзінділерден-ақ аңғаруға болады. Тас жазудың авторы Йолығ-тегін Күлтегін ерлігін нақты эпизодтармен тізбектейді.
Таңдаулы үзінділер (мазмұндалып берілді)
- 16 жасында соғдыларға қарсы аттанып, жауға жалғыз ұмтылғаны, қарулы басшыларды тұтқындағаны айтылады.
- 21 жасында Чача Сеңүнмен шайқаста бірнеше ат ауыстырып соғысқаны, сауыт-қалқанына жүздеген оқ тисе де жараланбағаны баяндалады.
- 26 жасында қырғыздарға қарсы жорықта батырларды жекпе-жекте сұлатып, қырғыз қағанын өлтіріп, елін алғаны көрсетіледі.
- Тоғу қаласы маңындағы ұрыста және оғыздармен шайқаста бірінен соң бірін қуып жетіп, талай ерді жекпе-жекте тоқтатқан эпизодтар беріледі.
- Түргештермен қақтығыста шағын қолмен барып, жойқын соғыс жүргізгені айтылады.
Жазба мазмұнына қарағанда, Күлтегін 47 жасына жетіп дүние салғанға дейін соғыссыз өткен жылы аз болған. Деректер оны түркі қолын жеңіске бастап, жауға «жасындай тиген» қолбасшы ретінде сипаттайды.
Қоштасу рәсімі және халықаралық құрмет
Күлтегінді жерлеуге көптеген елдерден белгілі тұлғалар келгені айтылады: татабы елінен Удар Сеңүн, табғаштан Ісүйі Лікең, Тибеттен Бөлен, алыстағы Соғды мен Бұхарадан Тархан ұлы Нең Сеңүн, түргеш қағанынан Макрач таңбашы, оғыздан Білге таңбашы, қырғыз қағанынан Тардуш Ынаншы Чур және басқалар.
Күзде өткен Күлтегін асына татабы, тибет, түргеш, қырғыз елдерінің қатысуы — оның түркі елінің даңқты қолбасшысы болғанын айқындай түседі. Күлтегін мазары мен өрнекті жазба тасты тұрғызуға табғаш қағандығы он мың сый, алтын және есепсіз күміс әкелгені, қағанның зергері Чаң-Сеңүннің арнайы келгені де көрсетіледі.
Күлтегін жазуының мәні
Күлтегінге арналған жазу — түркі халықтарының ғана емес, бүкіл адамзаттың баға жетпес мәдени-тарихи мұрасы ретінде бағаланады.
Әулет мұраты
Құтлық қаған қағанаттың негізін қаласа, артында қалған екі ұлы — Білге қаған ел бастап, Күлтегін қол бастап, мемлекеттің айбынын асырды.
Бүгінгі сабақтастық
Ағайынды екі тұлға ақыл қосып, бірлесе қимылдап, елінің бірі — берік тұтқасына, бірі — айбарлы тірегіне айналғаны айтылады. Сол асыл тірек құлағанда Ұлы Дала күңіреніп, төрткүл дүниеден елшілер келіп, Күлтегін рухына тағзым еткен.
Басына ел тарихы қашалған алып ескерткіш орнатылған. Сол ескерткіштің ғылыми көшірмесі бүгінде Қазақстанның астанасында, Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінің бас ғимаратында тұр. Батыр бабаның ұрпағы ескерткіш қасына келіп, ұлы ерлікке тағзым етіп, ата рухына адалдық білдіреді.
Есте қалар түйін
Күлтегін тұлғасы — ерлік пен мемлекетшілдіктің, әскери тәртіп пен саяси парасаттың бір арнаға тоғысқан көрінісі.
Санаты: KZ портал — қазақша рефераттар жинағы (мәтін редакцияланып, тілдік тұрғыдан түзетілді).