Шығанақ туралы сыр

Дәуірдің шындығы және еңбек адамы

Ғабиден Мұстафин шығармаларынан ескен шындық оқырманды туған өлкенің кең тынысына жетелейді: егістіктің дәнге толы салмағы мен өндірістің ауыр үні қатар сезіледі. Жазушы қарапайым еңбек адамын уақыттың өзегі ретінде танытып, жарқын болашақ үшін күрескен азаматтардың тұтас бір галереясын жасады. Олардың қасиеті — азаматтық тұғырдан таймау, ел мүддесіне адал қызмет ету.

Жастық шақ: оқу іздеп, өмірден үйрену

Жазушы 1902 жылы Қарағанды өңірінде (қазіргі Қарағанды облысы аумағында) шағын дәулетті отбасында дүниеге келді. Алғаш ауыл молдасынан сауат ашып, кейін 1916 жылы зауыт жанындағы орысша-қазақша мектепке түсіп, бір жылдан соң тәмамдайды. Өзі кейін бұл кезеңді қынжыла еске алып, жүйелі оқу мүмкіндігі болмағанын айтқан.

1918–1925 жылдары ауылдық кеңес жұмыстарына араласады. Білімге құштарлық оны Қызылордаға жетелейді, алайда бала кездегі мардымсыз оқу жоғары оқу орнына түсуге жеткіліксіз болады. Сол тұста сот жүйесінде қызмет атқарып жүріп, көркем әдебиетке ынтасы оянып, журналистік қаламы қалыптасады.

Алғашқы кітап және азаматтық айқындық

Мұстафиннің тұңғыш кітабы «Ер Шойын» (1929) — өзі жақсы білетін ауыл өмірін, кедейдің сана-сезімін, таптық тартысты суреттеген жинақ. Бұл еңбек жазушының ғұмырлық тақырыбын айқындап, өз талабы мен талантына сенімін бекітті.

Жинақтағы «Сәрсен мен Боқаш», «Ер Шойын», «Қан», «Қашқын» сияқты әңгімелер ауыл ішіндегі қақтығыстарды нақтылы көріністермен, реалистік дәлдікпен береді. Автордың симпатиясы қаналған тап жағында: адал еңбек иелерін адамгершілік пен ақиқаттың өзіндей көріп, үстем таптың езгісін өткір сынайды.

Қарағанды: тәжірибе мектебі және жаңа белес

Жүйелі білім ала алмаған жазушы үшін өмірдің өзі — білім бұлағы болды. 1930 жылы Мұстафин Қарағандының қайнаған еңбек майданына араласып, үш жыл шахтада жұмыс істейді: жер қазады, токарь мамандығын меңгереді. Ол кезеңдегі Қарағандының қарапайым қалпы жазушы естеліктерінде әсерлі суреттеледі: барактар, санаулы жұмысшы, көмірді қайламен қазып, темір шелекпен шығару, «шахта» дегені — бір ғана құдық.

1933 жылы Қарағанды пролетариаты газетінде жауапты хатшы болады. Кейін қазақ тіліндегі «Қызыл ту» газетіне байланысты Новосибирге ауысады. 1938 жылы газет жабылған соң Алматыға көшіп келеді. Бұл кезеңді жазушы «тоғыз жылдай жазушылықтан қол үзіп, қайта оралған шағым» деп бағалайды.

Алматыдағы әдеби-мәдени орта қаламгердің көзқарасын кеңейтті: ол көп оқып, көп үйренді, философиялық-эстетикалық талғамы қалыптасты. Қарағанды шахтерлерінің өмірінен «Өмір мен өлім» романын жазады (1939). Бұл — үлкен прозадағы жолын ашқан маңызды кітап.

Кемел кезең: роман кеңістігі

1939–1948 жылдары «Әдебиет майданы» (қазіргі «Жұлдыз») журналында қызмет етіп, ел өмірін терең танып, жазушылыққа біржола бет бұрады. 1942 жылы «Айғақ» пьесасын, сондай-ақ «Тұтқын», «Күлмеген адам», «Құлаған құз», «Керуен» тәрізді әңгімелерін жазады.

Бұл романдарда ХХ ғасырдың алғашқы жартысындағы қоғамдық бетбұрыстар кең тыныспен бейнеленеді: таптық тартыс, бұқараның рухани өзгеруі, ауылдың жаңғыруы, ен далаға өнеркәсіп алыптарының келуі — бәрі тұтас көркем дүниеге айналған.

«Шығанақ»: еңбек даналығының көркем тұлғасы

Қазақ әдебиетінде шаруа еңбегі тақырыбын кең ашқан шығармалардың ішінде «Шығанақ» романы айрықша көркемдік қуатымен ерекшеленеді. Мұнда өмірдің талай белесін көрген кейіпкерлер арқылы ауылдағы сананың өзгерісі, жеке мүдде мен ортақ мақсат арасындағы күрделі өткелдер шынайы беріледі.

Романның өзегінде — табиғатты өзгертуші бейбіт еңбек идеясын дәріптеу. Адамды өзгерту де, құлазыған даланы құлпырту да өз қолыңдағы іске айналатынын түсіндірер тұстар шығарманың моральдық-эстетикалық салмағын арттырады.

«Миллионер»: соғыстан кейінгі ауылдың жаңа мінезі

Соғыстан кейінгі халық шаруашылығы тақырыбын қозғайтын «Миллионер» повесі ауыл еңбекшілерінің рухани-әлеуметтік келбетін кең ашады. Бұл шығарма «Шығанақтың» заңды жалғасындай: тақырып пен кейіпкерлер желісі сабақтас болғанымен, уақыт басқа — жаңа кезең, жаңа әуен.

Повестің шет тілдерге аударылуы кезінде оның жарқын рухы жоғары бағаланғаны айтылады. Қоғамдық-тарихи контексті жағынан бүгінгі биіктен қарағанда даулы тұстар табылуы мүмкін: қызыл идеологияның иірімдері, қайшылықтары толық ашылмай қалатын сәттер бар. Дегенмен шығарманың түпкі қуаты — адамгершілікке сенім пен еңбектің жасампаз табиғатын асқақтату.

Қорытынды: уақыттың айшықты бейнесі ретінде қалған мұра

Ғабиден Мұстафин прозасы — өз дәуірінің айнасы ғана емес, қазақ қара сөзіндегі азаматтық үннің орныққан үлгілерінің бірі. Оның кейіпкерлері еңбек пен ар алдындағы жауапкершілікті биік қояды; өмір шындығын бүркемелемей, қоғамның қозғалысын тірі адам тағдыры арқылы танытады.

Уақыт өте идеологиялық өлшемдер өзгерсе де, Мұстафин қаламынан туған адал еңбек, парасат, қоғамдық борыш туралы ойлар әдебиеттегі өз құнын сақтап қала береді. Оның шығармалары сол заманның көркем шежіресі ретінде, қазақ прозасының классикалық арнасындағы маңызды белес ретінде орнығып қалды.