Балпан байдың қызына қалай құда түскендігі

Қыз өссе, қырсық көбейеді

«Қыз өссе, қырсық көбейеді» деген рас екен. Әйтпесе, тап бүгінде Балпан байдың мұрты қисаятын жөні бар ма?!

Құла сағым көп жылқының алды суды Шіліктіден ішкенде, арты сонау алты көштік Тасқайнарға жаңа құлап, аспан астын ақ шаң қылып жатады. Қойдың саны қазір қаншаға жеткенінен өзі де бейхабар. Әйтеуір, жабағы жүн қырыққанда саудагер Шүрен күніне он арбадан қалаға жөнелтіп, жарты ай дегенде зорға тауысты.

Көшен ақын Балпан байдың көшкен жұртында әр бұтаның түбінде бір-бір түйе ұмыт қалады деп жырлап жүр. Құдайға шүкір, әкімдермен де қабағы оң: ауыздарын «майлап», қысы-жазы бірдей қапырық ұзын қапыдан құтылып, жарыса аққан екі өзеннің алқабын түгел өзіне қаратты. Басына қыстайды, аяғына жайлайды, екі ортадағы елу көштік ен дала — мұның өрісі.

Ұлықтың келуі және көздің түсуі

Балпан бай да қолы ашықтық танытты: «Ұлықты шығарып салыңдар» деп артына алты жігіт ертіп, елдің шетінен екі жүз ісекті айдатып апарып, қалтасына ақша ғып салып беріңдер деді. Баласын қалаға қант-шай әкелуге жұмсап, екі арбаны аузы-мұрнына шыққанша жылы-жұмсағымен толтырды.

Ұлық үйіне Шіліктің бойынан қызырға жолыққандай қызара бөртіп, асып-тасып барғанда бәйбішесінің алдынан марқаның ақ уыз құйрығын асып отырғанын көреді. Сосын ол көкесінің атын ұмытса ұмытар, тап Балпанды ұмыта алмас.

Бәйбішесі баяғыдан Балпан байдың қабағын аңдитын: Ажарды апарып, Өтегеннің отауына кіргізіп, ұлық кеткенше көрінбе деп қамап қойды. Ұлық шақшасын ұмытқан насыбайшыдай есеңгіреп, назары сынып қалды. Балпан бай жаңағы қызды тауып әкел деп бақырып-шақыра ма деп қорыққан, бірақ олар біздің «өз атқа мінерлеріміздей» босағаға жабысып жүрмейді екен: етке тойып, қымызға қанып, торсиып жата кетті.

Сол күні Балпан бай бәйбішесіне қатты ренжіді. Қыздың «қырсық» екеніне де сонда көзі жетті: сұлу қызы бар кісі астына ұрлықтан түскен ат мінген адамдай күйге түседі екен — өзіңнен-өзің қуыстанып, жұрттың жүзіне телміресің.

Маржан — береке кіргізген бәйбіше

Балпан байдың ішін тырнаған ой көп. «Можан байдай жылына бір ұлдан табатын кең құрсақ әйел алғанда, дәулетім мұрагерсіз қалмай, шаңырағым иесіз қалмас па еді?» деген өкініші де бар. «Әйел алсаң — анасына қара» дегенді баяғы шалдар бекер айтпаған шығар деп қояды.

Обалы не керек, Маржан — «ырыздық дарыған» әйел екен. Ол табалдырықтан аттағалы бұл ауыл жұтап көрмеген. Ұстаған ыдысы сынса да, малға біткен шығын жоқ. Бұрындары ең соңында қалатын көш, ол келгелі елдің алдымен аттанатын болды: ұстаса — үйі сәнді, пісірсе — асы тәтті.

Маржан біраз жыл бала көтермей торықтырғанмен, Өтегенді туды, араға бір-ақ жыл салып Ажарға жүкті болды. Екі баласы да қол-аяғы балғадай. Жұрт, әсіресе кемпір жағы: «Алла-ай, осы келіннің тапқан баласы-ай!» — деп ауыздарының суы құритын.

Кейін Маржан бір құрсақ көтеріп, қазан асып жүргенде ошақтың бұтына оратылған жыланнан шошып, түсік тастады. Содан соң етегі қанамады. Балпан бай кейде «көз тиді ме?» деп те ойлайды. Әйткенмен «Құдай тек осы бергенін ұзағынан сүйіндірсе болды» дейді.

Ел ішіндегі өсек, еркектің әлсіздігі

Балпан байға ел ішіндегі «тентектердің» қылығы түсініксіз: жылтыр көз, тәмпіш мұрын Сайып та, сырттай сыпайы көрінетін Зейнел де, бұрын «тәртібі бар» деп ойлаған Сеңгір де — бәрі біреудің көрпесін тоздырып жүр деген сөз көбейген.

Ал өзі ше? Айнаға көзі түссе, «жұрт үркетіндей» емес: кең маңдай, етті қыр мұрын, қой көз, қанды қоңыр жүз, ортадан жоғары бой, етті-жеңді дене. Бірақ Маржаннан басқа әйелдің көйлегіне қолы тиіп көрмеген. Әйел қарамайды емес — өзі көп нәрсеге көзі түспейтін, мәңгі кісідей маңқиып жүретін.

Жас күнінде құрдастары: «Балпан қызы бар үйге қонғанда, қу кемпірлер қонақ түнде қозғалар ма екен деп көрпесінің үстіне бір уыс құмалақ қойса, таңертең сол құмалақ қозғалмай сол орнында тұрады екен», — деп күлісетін. Сол қалпы әлі келеді. Ал дәулеттілердің талайы жас иіс сүйіп, үш-төрттен тоқал құшақтап отыр.

Құдалықтың көбеюі және үй ішіндегі дау

Қызы бой жеткелі Балпан байдың бір күн іргесі тыныш емес. Бір «салаумағалайкүмнің» соңынан тағы бірі: біреуін белдеуден аттандырып жатсаң, тағы біреулері сылаңдап түсіп жатады. Ақ патшаның ұлығының өзі «қалтасына сар құлақ түсетін» соң келген шығар, бірақ ұлықты ренжітіп алам ба деп Балпан қатты састы.

Өмір бақи оның аузынан мұндай қатты сөз естімеген Маржан үн-түнсіз үйден шықты. Айтқаны батты ма, әлде ауылдың үстін айқай-сүреңге салып, қыз тапқанына қамықты ма — көзі жасаурап көңілі босады. Барып алып Ажарға ұрысса керек: содан бері қонақ келе жатса, Ажар ағасының отауына қарай безе жөнелетін болды.

Бірақ Балпан байдың құлағы бәрібір тыншымады. Күніне екі-үш ауылдан құдалық түседі. Шариғатты да, ата-баба үрдісін де сөз қылып мәслихат құрғанмен, келгендер разы болмайды: үйіңнен қыңырайып шығып, сыртынан қаңқу таратады, сүйегіңнен өткізіп тіл тигізеді, атаңның аруағына, қызыңның арына тиеді.

Естігені — енді қыз ала алмаған қиқарлар Балпанның жылқысын қолды қылмаққа да жанталасып жүр дейді. Аз ғана ағайын біресе өзіне, біресе малына алаңдап, бастары қатты.

Ағайынның ақылы, Балпанның өкініші

Енді қолқашылар өз ауылынан, ағайын арасынан да көбейді. Олар қыз сұрамайды, «құтыл» дейді: елдің алакөзі күшейіп, төбеңнен қиқу кетпейді; шалқар дәулетің болғанмен, иесі аз; Өтеген екеуіңе сүйенген дұшпанның бәрі бірдей ме? «Бетіңе күле қарайтын біреуіне бер де жібер», — дейді.

Өз-өзіне иттей ыза болатын жері де осы: бәрібір баянды «бала болмайтынын» білген соң, алғаш құда түскеннің біріне ұзатып жіберіп, елге жек көрінбей, түнде жүрегі зіркілдемей, «аш құлақтан — тыныш құлақ» болып неге отырмады екен?

Бұрын-соңды өзі құдаға жүріп көрмеген. Өзі үйленгенде әкесі асық ойнап отырған жерінен шақырып алып: «Пәленшенің қызына құда түстім, аласың ба?» — деді; ол «алды». Өтеген ер жеткенде нағашылары Жазылды әкеп түсірді. Ал екі ортада өз қызы да бой жетіп үлгеріпті: кеше ғана еркелеп мойнына асылатын Ажарының қашан есейгенін өзі де аңғармай қалған.

Можанның тосын келуі

Бір күні үйіне қасында тағы бір көк сақалдысы бар Можан жетіп келді. Баяғыда асықты бірге ойнап, молданың алдын бір көрген «қалқан құлақ, сығырық» неменің қай келісі екенін тергеп жатпады: қол қусырып қонақ етті. «Күнде келіп босаға тоздырмайды ғой» деп бір қоңыр марқаны сойғызды.

Бірақ Можан бұл жолы тым тыраш: жаздың ыстығына қарамай басында құндыз, жағасында құндыз; ақ шайы көйлегі ине-жіптен жаңа шыққандай; аяғына көксауыр кебіс пен жұмсақ мәсіні қабаттап киіпті. Сақалын қайта-қайта сипап, мұртын шалғылайды. Балпан бай оны қалжыңға сүйеп сөйлеткісі келді, бірақ Можан салғырт ыржың еткеннен әрі аспады.

Ет желінді. Табақ қайтты. Кеселерге мөлтектей толып сорпа келді. Үй ішінде ыссы сорпаны баппен сораптаған ысылдан басқа дыбыс қалмады. Қолға су құйылды. Көк сақал қонақ ас қайырды да, ұзақ мақамдап бата жасады.

«Оңаша сөз»

Дастарқан жиылған соң көк сақал төс қалтасынан қыстырып қойған кәрі жіліктің инедей жіп-жіңішке садағын алып, тісін шұқыды. Сол күйі:

Қазан-аяқ жақта қаз қатар тізіліп отырған әйелдер үнсіз көтеріліп, сыртқа шықты. Өтеген, Жазыл, Ажар да отауға кетті. Төртеуі оңаша қалды.

Балпан байдың буын-буынын діріл алып, жаңағы отырған орнынан төрге ығысуға да мұршасы келмеді. Аз ғана туысқаннан күнде жетіп тұрған хабар — ауылда ауру-жіту жоқ…