Мөңкеұлы Мұрат шығармаларын зерттегендер
Мұрат Мөңкеұлы: XIX ғасыр поэзиясындағы көрнекті тұлға
Мұрат ақын — XIX ғасырдың екінші жартысында өмір сүрген ақындардың ішіндегі ең көрнектілерінің бірі. Ол 1843 жылы қазіргі Атырау өңірі, Қызылқоға ауданы, Қарабау елді мекенінде дүниеге келген.
Туған жылы
1843
Өңірі
Қарабау, Қызылқоға
Қайтыс болған жылы
1906
Қайтыс болған жері
Жайық бойы, Өрлік
Өмірбаяны және қалыптасуы
Мұрат жас шағында әкеден ерте айырылып, ағасы Матайдың тәрбиесінде өседі. Болашақ ақын ауыл молдасынан оқып, зеректігінің арқасында мұсылманша сауатын тез ашып, арабша жазу үлгісін меңгереді.
Жастайынан жиын-тойға жиі араласып, өлең айтуға машықтанған ол ел ішінде шешендігімен, тапқырлығымен танылады. Көп ұзамай айтысқа да түсіп, осы өнердің шыңына көтеріледі.
Айтыс өнеріндегі белестері
- 1860 — «жілікші ақынмен» кездесіп, айтысқа жүйелі түрде машықтана бастайды.
- 1863 — Бала Оразбен, Жаскелеңмен айтысып, жеңіске жетеді.
- Өзге де ақындармен сөз сайысына түскен: Қалнияз, Жантөлі, Тыныштық, Шолпан.
Айтыс мектебіндегі бұл тәжірибе Мұраттың ақындық қуатын шыңдап, оның сөз ұстарту мәдениетін айқындай түседі.
Шығармашылық мұрасы: толғау, тарих және ел тағдыры
Мұрат Мөңкеұлы — толғау жанрын өрістеткен, тарихқа қатысты жырларымен ел жадын жаңғыртқан ақын. Оның өлеңдерінде Отан, адам ғұмырының қысқалығы, өмірдің құбылмалылығы, ерлік пен азаматтық мінез кең көрініс табады.
Ақынның бірқатар толғаулары өмірдің өтпелілігін терең толғайды. Мәтіндерде жақша ішінде берілген орысша баламалар кездеседі (мысалы: «Жалғаншы фәни жалғанда», «Әттең қапы дүние-ай», «Өлім»).
Негізгі тақырыптар
- Өмірдің қысқалығы және дүниенің өткіншілігі
- Елдік, ерлік, батырлық болмыс
- Салт-дәстүр, қоғам тынысы, халық тұрмысы
- Құндылық, мінез, адамгершілік өлшемдері
Бейнелер әлемі
- Ержүрек жігіт, батыр тұлғасы
- Қалыңдық, қыз-келіншек бейнесі
- Бүркітпен аңға шығу, дала тіршілігі
«Үш қиян» және тарихи сана
«Үш қиян» — ақынның халық тұрмыс-салтын, ішкі ой-толғанысын, арман-үмітін кең тыныспен жырға қосқан туындысы. Бұл жырда идеялық әсері күшті тұстар мол.
Сондай-ақ «Сарыарқа» күйінде ел басынан өткен ауыр кезеңдер суреттеліп, Қарасай қазы мен Қазтуған батыр туралы ойлар өріледі. Ақын батырлардың туған елін қорғауда жанын беруге даяр ерлік болмысын айқын көрсетеді.
Бұл жырлар халықтың тарихи жадына, тілдік және мәдени дүниетанымының қалыптасуына ықпал еткен көрнекті мұралардың қатарында аталады.
Қоғамдық көзқарасы және азаматтық үні
Мұрат Мөңкеұлы өз дәуіріндегі патша үкіметінің саясатына қарсылық танытып, қарапайым халықтың ауыр тұрмыс-тіршілігін, әлеуметтік әділетсіздікті өткір жырлады. Ол бұрынғы кезең мен өз заманындағы қоғамдық ахуалды салыстыра отырып, өзгерістердің салмағын көркем сөзбен ашып көрсете білген көзі ашық ақын-жыршылардың бірі саналады.
Ақын поэзиясында сонау ғасырлардан келе жатқан қазақтың салт-дәстүрі мен сөз өнерінің үлгілері жаңғырып, «кітап поэзиясы» дәстүрімен де сабақтасып жатады.
Қолжазбадан табылған өлеңдер
Ақынның қойын дәптерінен табылған деп көрсетілетін үш өлең атауы:
- «Оқудан қайтқан жігітке хат»
- «Еліне жазғаны»
- «Бір досқа»
Мәтінде сондай-ақ Мұраттың Махамбет мұрасын бүгінге жеткізуге ықпал еткен тұлғалардың бірі екені айтылады.
Қорытынды
Мұрат Мөңкеұлы — айтыс өнерін биік деңгейге көтерген, эпикалық тынысы кең, халықтың тарихы мен тағдырын, тұрмысын және азаматтық мұратын жыр өзегіне айналдырған ірі ақын. 1906 жылы 63 жасында Жайық бойындағы Өрлік елді мекенінде дүниеден өтсе де, оның жырлары мен ойлау әлемі қазақ әдебиетінің құнды арнасы ретінде өміршеңдігін сақтап келеді.