Жошы хан мазары
Мұражай — тәрбие өзегі
Бұл мәтін 4–5-сынып оқушыларына арналған саяхат-ойынға негізделген. Негізгі арқауы — Ақселеу Сейдімбековтің «Күңгір-күңгір күмбездер» кітабы және туған жер төсіндегі тарихи-мәдени ескерткіштерді қастерлеу идеясы.
Саяхат-ойынның мақсаты
- Оқушыларды Ұлытау өңіріндегі тарихи-археологиялық мұралармен таныстыру.
- Ескерткіштерді сақтаудың маңызын түсіндіру, туған жерге құрметті күшейту.
- Кітап оқуға қызығушылықты арттыру және топтық жұмыс дағдыларын дамыту.
Ақселеу Сейдімбеков: өмірі мен шығармашылығы
Ақселеу Сланұлы Сейдімбеков 1942 жылы бұрынғы Жезқазған, қазіргі Қарағанды облысы Жаңаарқа ауданына қарасты Дружба совхозында дүниеге келген. 1962–1968 жылдары Киров атындағы Қазақ мемлекеттік университетінің журналистика факультетін тәмамдаған.
Әр жылдары «Лениншіл жас» газетінде меншікті тілші, «Социалистік Қазақстан» газетінде әдебиет пен өнер бөлімінде, «Орталық Қазақстан» газетінде жауапты хатшы болып қызмет атқарған. Сондай-ақ ғылыми-көпшілік «Білім және еңбек» журналының бас редакторы болған.
Қаламгер оқырманға «Ақиық» (1972), «Қыр хиқаялары» (1977), «Кеніш» (1979), «Тауға біткен жалбыз» (1979), «Күңгір-күңгір күмбездер» (1981), «Алпамыс батыр» (1982) және басқа да еңбектерімен кеңінен танымал.
I жол: Ұлытау — кіндік мекен
Ұлытау — биіктігімен айбарлы Алатау да емес, әжім торлаған Қаратау да емес, айнадай жарқыраған Көкшетау да емес. Ұлытаудың бітім-болмысы бөлек: бұл — қазақ халқының ел болып ұйысуына, бірлікке ұмтылуына діңгек болған қасиетті өңір, «ұлтымыздың алтын бесігі» саналатын киелі мекен.
Алтын шоқыдағы құлпытас
Ұлытаудың ерекшелігін айғақтайтын маңызды деректің бірі — үлкен құлпытас жазуы. Аңыз бойынша, 792 жылы (қой жылы) Темір (Темірбек) Ұлытау үстімен өтіп, осы өңірдің табиғатына ұзақ қарап, кейін әскеріне белгі болсын деп құлпытас орнатуды бұйырған. Бұл тасты Ұлытаудағы Алтын шоқы биігінен Қаныш Сәтбаев тапқан. Қазір ол Санкт-Петербургтегі Эрмитажда сақтаулы.
Ескерту: жазудың тілі түркі халықтарына, соның ішінде қазақ тіліне жақын. Оны профессор Поппе мен академик Марғұлан оқып, ғылыми айналымға енгізгені айтылады.
Таңбалы тас: бірлік белгісі
Сарысу өзенінің төменгі сағасындағы таңбалы тас — мың сан ру таңбасы басылған жартас. Таңбалардың көптігі көшпелі рулардың бірлікке ұмтылғанын, анттасып ауыз біріктірген орын болғанын аңғартады.
- Өзен бойларынан ашық аспан астындағы «музей» тәрізді тарихи нысандар жиі кездеседі.
- Өңір тарихы — тұтас халық тарихының ажырамас бөлігі.
II жол: Алаша хан мазары
Қаракеңгір өзенінің оң жағалауымен жүріп, Сарыкеңгірдің Қаракеңгірге құяр тұсына жақындағанда, тарихи сәулет ескерткіштерінің ең көрнектілерінің бірі — Алаша хан мазары кездеседі.
Тарихи орны
Ғалымдардың тұжырымы бойынша мазар X–XII ғасырларда салынған. Алаша хан есіміне байланысты аңыз-әңгімелер де, жазба деректер де көп: оларда ежелгі көшпелі тайпаларды біріктіріп, байтақ далада алғаш ірі мемлекет құрған тұлға туралы айтылады.
Қазақ шежіресінде Алаша хан ақсүйектен шыққан емес, қарапайым ортадан көтерілген, батыр тұлға ретінде суреттеледі. Аңызға қарағанда, оның ордасы Ұлытау өңірінде болып, осы жерде жерленген.
Уақытпен арпалысқан сұлулық
Уақыт Алаша хан мазарын мүжіп, кей тұсын тоздырғанымен, оның көркемдік қуаты әлі де көз тартады. Әр кірпіші сыр шертетіндей: шебердің қолтаңбасы, пропорцияның дәлдігі, кірпіштің «жібек жіптей» құбыла өрілуі — кейінгі көптеген құрылыстарға үлгі болғанымен, дәл осы ескерткіштің мінсіз үйлесімін қайталай алғаны сирек.
Саяхатты жалғастырмас бұрын оқушыларға мазардың суретін, қабырғасындағы өрнек үлгілерін көрсету тиімді.
III жол: Жошы хан мазары
Қаракеңгірді өрлей бергенде, шағын көлеміне қарамастан, сәтті таңдалған мекенінің арқасында алыстан асқақ көрінетін мазар көзге түседі. Бұл — Шыңғыс ханның үлкен ұлы Жошы хан мазары.
Аңыз желісі: Кетбұғының естіртуі
Ауызша дәстүрде Жошы — ер мінезді, жауынгерлігімен қатар адамгершілігі мол тұлға ретінде сипатталады. Ол қазақ даласындағы көшпелі рулардың өмір салтына қызығып, аңшылық-саятшылықты, өнер сайысын, бәйге-бәсекені ұнатқан.
Аңыз бойынша, Жошының тағдырына қатысты қайғылы хабарды Шыңғыс ханға найманның ұлы жыршысы Кетбұғы домбырамен естірткен. Бұл оқиғаның нұсқалары көп болғанымен, негізгі ой — ел жадында сақталған тарихи қайғының ізі.
Архитектуралық бітім
Мазардың сыртқы тұлғасы төрт бұрышты қалап басталып, белгілі биіктіктен кейін геометриялық дәлдікпен ирек қырлар арқылы дөңгелек пішінге ауысады. Одан әрі киіз үй тәрізді мінсіз күмбезбен түйінделеді.
Кіреберіс бөлігіндегі биік қалқа құрылысқа орнықтылық беріп қана қоймай, айбарын арттыра түседі. Кезінде кіреберісті қоршаған жолаққа көк-жасыл бояулы тақта кірпіш жүргізілгені байқалады; бүгінде ол көбіне сынық күйінде ғана ұшырасады.
Ішкі кеңістік әсері
- Киіз үй ішін еске түсіретін жинақы құрылым.
- Қып-қызыл күйген кірпіштің қатаң реңкі.
- Әшекей аз болғанымен, тұлғалық айбары басым.
Сақталу мәселесі және ру таңбалары
Жошы хан мазарының бүлінуі туралы деректер ертеректе-ақ айтылған. Кейбір мәліметтерде кіреберістегі жолақта жазу болғаны, оның 1911 жылы қопарылып алынғаны сөз болады. Кейінгі кезеңдерде қазына іздеумен байланысты заңсыз қазулардың да болғаны айтылады.
Мазар ішіндегі кірпіштерде күні бүгінге дейін 30-дан астам ру таңбасы кездесетіні атап өтіледі. Бұл — мазар құрылысына қыпшақ даласындағы рулардың қатысқанын білдіретін маңызды мәдени белгі.
Қазіргі күйі: мазар қатты тозған, күмбезінің жоғарғы бөлігі опырылып, жауын-шашын әсерінен қабырғаларының қажала бастағаны байқалады. Сондықтан мұндай нысандарды қорғау — ортақ міндет.
Саяхат-ойынды ұйымдастыру үлгісі
Саяхат-ойын аяқталғаннан кейін оқушыларды 3 топқа бөліп, көрмедегі маршрут бойынша қойылған кітаптарды оқуға беруге болады. Келесі кездесуде оқушылардың өздері жүргізуші рөлін атқарып, әр топ өз маршрутын таныстырады.
Ойын соңында топтар материалдарымен алмасып, саяхатты жалғастыруға мүмкіндік туады. Бұл тәсіл балалардың сөйлеу мәдениетін, ізденісін, жауапкершілігін және тарихи мұраға жанашырлығын күшейтеді.
Ұлытау мұражай-қорығы туралы деректер
Республикалық маңызы бар мұражайлардың бірі — Ұлытау мұражай-қорығы. Ол Қазақ ССР Министрлер Кеңесінің 1990 жылғы 29 қарашадағы №466 қаулысымен құрылған. Қорық аумағының көлемі — 1883 шаршы км.
Мұражай-қорық аумағында ерте дәуірден (шамамен б.з.д. 5000 жылдардан) келе жатқан некропольдер бар. Олардың жалпы саны 200-ге жуық. Сонымен бірге қорық көлемінде 700-ден астам тарихи-археологиялық және архитектуралық ескерткіш орналасқан, оның ішінде республикалық маңызы бар 12 ескерткіш бар.
Республикалық маңызы бар нысандар (іріктеп)
Жошы хан, Алаша хан, Домбауыл, Лабақ, Мақат саханасы, Ерден, Кетебай, Жакуда-Ишан, Басқамыр қалашығы, Ақмешіт әулие, Едіге, Айранбай мазарлары.
2006 жылғы 6 желтоқсанда Қазақстан Республикасы Мәдениет және ақпарат министрлігінің 20 қарашадағы №295 бұйрығымен Ұлытау мұражай-қорығына мемлекеттің тұтастығы мен Қазақстан халықтарының бірлігінің белгісі ретіндегі мәртебе берілгені айтылады.