Қайдан келген, қандай сақалдар бұлар
Синекдоха: стильдік мақсат пен көркемдік ықшамдық
Сөздің синекдохалық мағынасы басқа стиль түрлерімен салыстырғанда әсіресе сөйлеу стилінде, көркем әдебиетте және публицистикалық стильде айқынырақ байқалады. Ал ғылыми және ресми-кеңсе стильдерінде ол мұндай дәрежеде жиі ұшыраса бермейді.
Синекдоха көркем шығармада алуан түрлі стильдік мақсатта қолданылады. Бұл көбіне жеке жазушылардың тіл байлығына, сөз қолдану шеберлігіне байланысты.
Көркем мәтіндегі синекдоха: контекст арқылы ашылатын мағына
Мысалдар (М. Әуезов)
«Құнын айтпаймын. Бірақ, Қарашоқыны қайтесің? Ол мына баланың сыбағасы емес пе еді?»
«Қарашолақпен алғаш тоғысқан жерде тайталаста, біздің қостың абыройын айрандай төкті-ау».
«Амандаса келген, қайырлы болсын айта келген Байсал, Құлыншақ дәл бүгінгі күн амандасу емес, Бөкенші, Борсаққа қыр көрсете келіп тұр».
Алғашқы үзіндідегі «Қарашоқы» нақты географиялық атау ретінде ғана емес, Қодар өлтірілген жер деген тұтас ұғымды ықшамдап береді. Оқушы мұны контекстке, шығарманың сюжет желісіне сүйене отырып аңғарады.
Сол сияқты «қостың абыройы» тіркесінде сөз қостың өзі туралы емес, қоста отырған адамдардың абыройы жөнінде болып отыр. Ал Бөкенші, Борсақ тәрізді жалқы есімдер белгілі бір ру атауы ретінде алынса да, айтылымда сол рудың адамдары мағынасын қамтып, синекдохалық ауыс мәнге көшеді.
Мұндай сөздер көркем әдебиетте кейіпкер тілінде де, авторлық баяндауда да еркін қолданыла береді.
Синекдоханың сөйлеу тіліне жақындығы
Әдетте бір затты не құбылысты дәл өз атауымен атамай, оны басқа белгісімен немесе бір бөлшегімен атау дағдысы күнделікті сөйлеу тілінде де, түрлі жазба еңбектерде де кездеседі. Дегенмен бір атауды синекдохалық мағынада жұмсауда коммуникативтік қызметтен гөрі стильдік мақсат басым болады.
Синекдоха арқылы жасалатын стильдік реңк қазіргі көркем шығармалардың көпшілігінен байқалады. Ол көбіне сөйлеу тілі табиғатына жақын: оқушы метафоралық немесе метонимиялық ауысудан гөрі синекдохалық мағынаны жиі тезірек аңғарады.
Көркем әдебиеттен (М. Әуезов)
«Қонақ үйлер дағды бойынша көп жеді... Ділдә келісімен ас жасалып, төр де, шымылдық іші де ас жеді».
Көркем әдебиеттен (Ғ. Мүсірепов)
«Менің алдымнан жемірілген өкшелер, жырым-жырым шалбар балақтары өтіп жатты».
«Термостар біресе поселкеге қарай, біресе шықырауға қарай жөңкіледі. Өзге тамақтар азаяр емес».
Юмор мен әсер: синекдоханың көркемдік қуаты
Жазушылар синекдоханы ойды ықшам жеткізу үшін ғана емес, айтылымға әзіл нышанын, юморлық өң беру үшін де жиі қолданады.
Мысал (М. Әуезов)
«Үйлерінде қонақ жоқ, онша шығар деп ем. Жаңағы арбаның үстіне тиеп қойған сақалдарың немене? Сақалдарын тамашалайын деп, өздерін танымай да қалдым. Қайдан келген, қандай сақалдар бұлар?...»
«Сақал-мұртына мұз қатып, шақыр-шұқыр басып келген кім десем, ауыл екен ғой».
Бұл жерде «сақал» сөзі адамдардың өзін тұспалдап, бөлшек арқылы тұтасты танытатын синекдохалық тәсіл ретінде қызмет етеді. Нәтижесінде мәтін бейнелі, ықшам әрі әсерлі шығады.
Публицистикадағы синекдоха: ықшам ой және жалпыға түсініктілік
Синекдохалар публицистикалық стильде де жиі қолданылады. Күнделікті баспасөзде олар белгілі бір ойды ықшам, ұғымға қонымды түрде жеткізуге қызмет етеді. Мұндай қолданыстардың көпшілігі жалпы халықтық сипат алып, мағынасы оқырманға бірден түсінікті болады.
Газет тілінен үзінділер
«Бұл турнирге еліміздің 200-ден астам былғары қолғап шеберлері қатысты».
«Үлкен кілемнің айла-тәсіліне қанық аға буын спортшылармен бірге жастар да кубок жолындағы сынға түседі».
Саяси дискурс мысалдары
«Араб мемлекеттерінің нығая түсіп келе жатқан бірлігі Тель-Авивті ерекше алаңдатып отыр».
«Ақ үй президент Р. Никсонның мәлімдемесін таратты».
«Бұл іс Пекиннің тым нашар бүркемеленген қытымырланушылығын да туғызды».
Мұнда «былғары қолғап» — боксшыларды, «үлкен кілем» — күрес әлемін, ал «Ақ үй», «Тель-Авив», «Пекин» — нақты мекеннен гөрі сол орталықтармен байланысты билік құрылымдарын, саяси ұстанымдарды аңғартатын жинақы атаулар ретінде жұмсалып тұр.
Публицистикалық мәтіндегі тұрақталған қолданыс: «Қос жұлдыз»
Синекдоха қолжазба түрінде жазылған публицистикалық мақалаларда да жиі кездеседі. Оның стильдік қызметінің сан қырлылығы мен көркемдік тұрғыдан ұтымдылығы публицистикада айқын байқалады. Мәселен, бір колхоздағы екі Социалистік Еңбек Ері туралы мақалада «жұлдыз» сөзі синекдоха ретінде қолданылады.
Мысал (газеттен)
«— Аға, қай отарға тартамыз? — “Қос жұлдыздың” аулына».
«Бұл кісі біздің “Қос жұлдыздың” жасы үлкені — Күнболат Сейітов...»
«Серікті “Қос жұлдыздың” екіншісі — Нұртай Шаймерденовты шақырып келуге жіберді...»
«“Қос жұлдызбен” әңгімелесе, пікірлесе келгенде шопан еңбегінің ауыр да абыройлы екеніне қанықтық...»
«Осынау “Қос жұлдыздың” еңбек жолдары соның куәсі болғандай».
Бұл қолданыста «Қос жұлдыз» тіркесі нақты марапат белгісін ғана емес, сол марапатқа ие екі адамды ықшамдап білдіреді. Публицистикалық мәтін үшін мұндай тәсіл ойды жинақы қылып, айтар пікірді әсерлірек етеді.
Санат
KZ портал — Қазақша рефераттар жинағы