Оқыту және үйренудегі сөздік
Арнайы пән сабағында CLIL элементтерін қолдану ерекшеліктері
CLIL (Content and Language Integrated Learning) — пәндік мазмұн мен тілді кіріктіре оқытуға негізделген әдістеме. Жаһандану мен технологиялық даму жағдайында оқушы басқа тілді меңгере отырып, әлемдегі ғылым, өнер және техника жаңалықтарын түсініп, сол білімді өз тілінде де қолдана алатын дағды қалыптастырады. Бұл тәсіл дәстүрлі шет тілін оқытудан кеңірек мүмкіндік береді: оқушы тілді ғана емес, пәнді де қатар меңгереді, ал оқу және ойлау дағдылары бір үдерісте дамиды.
Екі мақсат — бір сабақ
Тіл — мақсат емес, пән мазмұнын меңгертетін негізгі құралға айналады.
Ойлау дағдылары
Түсіну, салыстыру, дәлелдеу, талдау сияқты когнитивтік әрекеттер тілді қолдану арқылы жүзеге асады.
Тәжірибемен байланыс
Оқу материалы оқушының өмірлік тәжірибесіне жақын болған сайын тілдік белсенділік артады.
CLIL мұғаліміне қойылатын талаптар
CLIL мұғалімнің кәсіби рөлін кеңейтеді. Мұндай сабақта педагог тек пән мұғалімі ғана емес, тілдік қолдауды ұйымдастыратын жетекші, сыныптағы негізгі үйлестіруші және қажет жағдайда көмекші рөлін де атқара алуы тиіс. Ең жиі кездесетін қиындық — пәнді терең меңгерумен қатар, оқушыларға қажет тілді де жеткілікті деңгейде білу қажеттігі.
Тиімді шешім: пәнаралық әріптестік
Бұл жағдайда пәнаралық байланысты жүйелі қолдану өте нәтижелі. Мысалы, шет тілі пәні мұғалімдерімен бірлесе жоспар құрып, терминологияны іріктеу, тілдік құрылымдарды алдын ала бекіту, тапсырмаларды саралау сияқты жұмыстарды бірге жүргізуге болады.
CLIL әдістемесін әртүрлі жастағы оқушыларға олардың жас ерекшелігіне сай таңдап қолдануға болады. Негізгі қағида — тілдік күрделілікті біртіндеп арттыра отырып, пәндік мазмұнды түсінікті әрі қолжетімді ету.
CLIL-дің негізгі принциптері: 4C
Cognition (Таным)
- Балада қазіргі және бұрынғы білімі арасында байланыс орнатып, танымдық «көпір» қалыптастыру.
- Өмірлік тәжірибеге сүйенген дағдыларды дамыту.
- Жеке оқу траекториясын, жетістік пен бағалауды айқындау.
Culture (Мәдениет)
- Тәжірибе алмасу және бірлесе әрекет ету мәдениетін қалыптастыру.
- Топ ішіндегі қолдау, сыйластық және серіктестік әрекеттерін ынталандыру.
- Тәуекел етуге (қателесуден қорықпай сөйлеуге) қолайлы орта құру.
- Оқушылардың рөлін айқындап, ұжымдық сезімді күшейту.
Content (Мазмұн)
Пәндік мазмұн:
- табиғи, нақты және түсінікті болуы;
- оқушының алдыңғы тәжірибесімен байланысты болуы;
- қызықты болуы және белсенді әрекетке жетелеуі;
- тілді аралық құрал ретінде қолдануды ынталандыруы (рөлдік ойындар, есептер, жобалар және т.б.).
Communication (Коммуникация)
Сыныпта өзара қарым-қатынасты күшейту үшін:
- сыныптық жұмыстарды ұйымдастыру (сынып бұрышы, плакаттар, ресурстар) арқылы байланысты қолдау;
- ширығуды азайтатын, тапсырманы орындауға мүмкіндік беретін топтық және ұжымдық жұмыстар ұсыну;
- дұрыс не бұрыс жауапқа өздері жететіндей зерттеу мен талқылауға жағдай жасау;
- мұғалімнің сөйлеу уақытын (TTT) азайтып, оқушының сөйлеу уақытын (STT) арттыру.
Оқыту мен үйренудегі сөздік: жаңа сөздерді меңгеру
Жаңа сөздерді меңгеруде бір маңызды заңдылық бар: біз күнделікті қолданатын сөздерден гөрі, түсінетін және танитын сөздерді көбірек білеміз. Яғни бәсең сөздік қор (оқығанда/естігенде танитын) белсенді сөздіктен (сөйлегенде/жазғанда қолданатын) ауқымды болады. Көп жағдайда сөзді қолданбас бұрын оны мәтіннен оқып немесе сөйлесім барысында бірнеше рет естиміз — бұл кезең «инкубациялық кезең» ретінде қарастырылады.
CLIL аясында жаңа сөздерді таңдаудың өлшемдері
- Өнімділік (мазмұнға қызметі): сабақта қаншалықты жиі және қаншалықты қажет қолданылатыны.
- Жиілік: сөздер мен сөз тіркестерінің қолданылу жиілігі.
- Диапазон: қолданылу аясының кеңдігі (әртүрлі тақырыптарда кездесуі).
- Таныстық: жиі қолданылмаса да, оқушыға таныс болуы.
- Пайдасы: алынған білімнің өмірде қолданылу қажеттілігі мен құндылығы.
Үш тілді оқыту: уақыт талабы
Бүгінгі таңда үш тілді оқыту — жас ұрпақтың білім кеңістігінде еркін дамуына жол ашатын, әлемдік ғылым құпияларына үңіліп, өз қабілетін танытуына мүмкіндік беретін қажеттілік. Үш тілде оқыту — заман талабы, ал оны тиімді жүзеге асыру — ұстаздың кәсіби міндеті. Сондықтан заманауи педагогке тоқтаусыз ізденіс, ынтымақтастық және әдістемелік жаңару қажет.