ҰЛЫБРИТАНИЯДАҒЫ ҚАЗАҚТАР ТУРАЛЫ

1980-жылдардың басынан бастап Түркиядан біраз қазақтар Ұлыбританияға жұмыс мақсатымен қоныс аудара бастады. Олардың басым көпшілігі бүгінде Лондонда тұрады.

Соңғы жылдары Қытай мен Ауғанстан сияқты елдерден келіп, баспана сұрап қалып қойған қазақтар да бар, бірақ олардың саны көп емес.

Қазақстан тәуелсіздік алғаннан кейін көптеген қазақстандықтар Ұлыбританияға жоғары білім алу, жұмыс істеу немесе отбасын құру себептерімен келіп, өмір сүруде. Ал «Болашақ» бағдарламасымен келген жастардың көбі оқуын аяқтаған соң Қазақстанға оралады.

1980 жылы келген қазақтардың көбі киім тігу және тоқыма секторында еңбек етті. Алайда кейінгі жылдары Шығыс Еуропа мен Қытайда арзан жұмыс күші мен өнімдердің көбеюі бұл саланың әлсіреуіне әсер етіп, қазақтар өзге бағыттарға бет бұрды.

• Шағын дербес кәсіп ашқандар бар.
• Қызмет көрсету және түрлі саладағы жұмыс орындарына орналасқандар көбейді.
• Білім алып, мамандық бойынша еңбек ететіндер: мұғалім, дизайнер, маркетинг маманы және т.б.

Лондонда өмір сүру құнының жоғары болуына байланысты қазақтардың көбі орташа табысты топқа жатады.

Түркия мен Ұлыбританияның қос азаматтыққа рұқсат беруіне байланысты Түркиядан келген қазақтардың басым бөлігі 2000 жылдан кейін Британия азаматтығын да алған.

Ұлыбританиядағы бірінші буын қазақтардың балалары 1995 жылдан кейін жоғары білім алып, маман иесі бола бастады. 1998 жылы университет бітіргендер саны екі адам болса, қазір жоғары білім алған немесе оны табысты аяқтап, қызметке орналасқан жастар саны оннан асты.

Аға буын қазақша сөйлейтіндіктен, Еуропадағы орта буын қазақтар өз тілін жалпы жақсы түсінеді және шамамен сөйлей алады. Дегенмен қазақ тілінде оқу мен жазуда қиындықтар жиі кездеседі.

Тағы бір маңызды мәселе — «Болашақ» бағдарламасымен келген кейбір жастардың қазақ тілін жеткілікті білмеуі. Олардың бір бөлігі Ұлыбританиядағы Қазақ қоғамының іс-шараларына ерікті түрде қатысады. Егер олар қазақша еркін сөйлесе, бос уақыттарында жергілікті жастарға тіл үйретуге едәуір қолдау көрсете алар еді.

Еуропадағы қазақтардың арасында ұлттық салт-дәстүрдің сақталуы жаман емес, тіпті күткеннен де жақсы деуге болады. Көптеген жоралғылар жергілікті жағдайға бейімделген түрде жалғасын табуда.

Еуропадағы Қазақ мәдениет орталықтары қазақ тілін оқытуға бағытталған жұмыстармен айналысып келеді. Мысалы, Лондондағы Қазақстан елшілігінің қолдауымен қазақ мәдениет орталығы бір кезеңде қазақ тілі курстарын ұйымдастырды. Нәтижесінде бірнеше бала кирилл әрпін оқып-жазуды меңгерген. Алайда елші ауысқаннан кейін бұл курстар тоқтап қалды.

1980 жылы Ұлыбританияға қоныс аударған қазақтар тілін, мәдениетін сақтап қалу және өзара байланысын күшейту үшін қоғам құрды. Алайда экономикалық мүмкіндіктің шектеулілігі және жергілікті заңдарды толық білмеу қоғам жұмысының ауқымын тарылтты.

2003 жылы Ұлыбританиядағы Қазақ Мәдениет Қоғамы қор (charity) ретінде қайта құрылып, Ұлыбритания Қорлар комиссиясында тіркелді. Осыған байланысты қоғамның қызметі мен қаржылық есептері комиссия тарапынан бақылауда болды.

Еуропада жыл сайын қазақтар тұратын қалалардың бірінде Еуропа қазақтарының дәстүрлі кіші құрылтайы өтіп тұрады. 2–3 күнге созылатын бұл жиын көбіне мәдениет фестивалі және қазақ жастары арасындағы футбол турнирі форматында ұйымдастырылады.

Құрылтайға Қазақстаннан Білім және ғылым министрлігі мен Мәдениет министрлігінің өкілдері, сондай-ақ қазақ халық музыкасының өнерпаздары қатысып келеді. Дөңгелек үстелдерде қазақ тілі мен ұлттық-мәдени мәселелер талқыланады.

2009 жылы Еуропа Қазақтары Кіші Құрылтайы 30–31 мамыр күндері Лондонда өтеді. Ұйымдастыру жұмыстары қызу жүріп жатыр: Қазақстанға қатысы бар бірқатар фирмалар демеушілік жасауға ниет білдірді. Бағдарламаны Ұлыбритания Қазақ қоғамы әзірледі, ал шығындарды демеушілердің көмегімен қоғамның өзі көтермек.

Алайда Қазақстандағы ресми немесе бейресми ұйымдардың бұл құрылтайдың ұйымдастырылуынан хабары болмауы — үйлестіру мен коммуникацияның әлсіз екенін аңғартады.

2002 жылы Ұлыбритания мен Қазақстан арасындағы қарым-қатынасты барлық салада нығайту мақсатында British-Kazakh Society атауымен достық қоғамы құрылды. Қамқоршылары — ағылшын ханзадасы Андрей және Қазақстан Президенті Н. Назарбаев. Қосбасшылары — екі елдің елшілері, ал төрағалық етушісі — Lord Fraser of Carmyllie.

Соңғы алты жылда бұл қоғам екі ел арасындағы байланыстарды дамытуға бағытталған концерттер, семинарлар, көрмелер сияқты бірқатар маңызды іс-шара өткізді. 2009 жылы Лондонда өтетін Еуропа Қазақтары Кіші Құрылтайына демеуші табуға қолдау көрсетуге уәде берген.

Кейбір Еуропа елдерімен салыстырғанда Ұлыбританиядағы қазақтардың саны аз. Соған қарамастан, қазақ балалары мен жастарына ана тілін, ұлттық салт-дәстүр мен мәдениетті үйрету жұмысы үздіксіз жүргізілуі керек.

Ұлыбритания халықаралық саясатта ықпалды ел болғандықтан, ондағы қазақтардың ұлттық болмысын жоғалтпай, қазақы ерекшелігін сақтай отырып ағылшын қоғамына интеграциялануы — келешекте Еуропадағы қазақтар мен Қазақстан үшін де маңызды ресурс.

Қазіргі таңда Ұлыбританиядағы қазақтардың Қазақстанға жаппай көшіп келу секілді сұранысы байқалмайды. Дегенмен олар Қазақстанмен мәдени және сауда-саттық бағыттарында тығыз байланыс орнатуға мүдделі.