Ұстама қолыңмен
Земство ауруханасы: фельдшердің қабылдауы
Земство ауруханасында дәрігер үйленбек болып жолға кеткен еді. Сол себепті науқастарды жасы қырықтардағы фельдшер Курятин қабылдап жатты. Үстінде көнетоз, ақсары түсті, жібек жеңді қамзол, бұтында сілікпесі шыққан трико шалбар. Жуан денелі бұл адамның жүзінен әрі жауапкершіліктің, әрі сүйкімділіктің ізі байқалады. Адамның қолқасын қабатын өткір иісті сигарын сол қолының сұқ саусағы мен алақанының арасына қыстырып ұстап отыр.
Келуші
Қабылдау бөлмесіне кең жеңді, шұбалаң қызыл-қоңыр желең киген, беліне жалпақ былғары белдік буынған, ұзын бойлы, еңгезердей шал — дьякон Бонмигласов кіріп келді. Оң көзіне ақ түскендіктен қысыңқы, ал танауына шыққан сүйелі шыбыннан аумай қалғандай.
Дьякон бірер секунд икона іздеп көз жүгіртті. Бірақ ештеңе көрмеген соң, карбол ерітіндісі құйылған жуан бөтелкеге қарап шоқынып қойды да, қызыл орамалынан тарту-таралғысын шығарып, фельдшердің алдына әкеп қойды.
Ауырсыну, ырым және үміт
— А-а-а... сәлем бердік! — деді фельдшер есінеп. — Не шаруамен келдіңіз?
Дьякон ұзақ сөйлеп, дертін зарлай бастады: жексенбі күні шай ішейін десе, өңешінен бір жұтым өтпегендей қиналғанын, аз ғана ұрттағанда-ақ жанын қоярға жер таппай қалғанын айтты. Тісінің ғана емес, тұтас жақ сүйегінің сырқырап, құлағына дейін шапқанын, құлағының ішінде шеге жүргендей «шырт-шырт» еткен дыбыс барын баяндады. Оның үстіне бәрін «күнәнің сазайы» деп қабылдап, өзін айыптаумен болды.
Халық емдері
- «Араққа хрен батырып бас» деген кеңес — көмектеспеген.
- Афон тауының жібін тағу — үміт болғанымен, ауырсынуды тоқтатпаған.
- Тісті жылы сүтпен шаю — оразаға бола орындалмаған.
Курятин ауызға үңіліп, темекі түтінінен сарғайған тістердің арасынан қуысы үңірейген бір тісті бірден байқады.
— Жоқтан өзгеге нанушылық... — деді ол кідіріп. — Мұны суырып тастау керек, Ефим Михеич.
«Оп-оңай» деген сөздің салмағы
Фельдшер шкафқа барып, аспаптарды ақтарыстырып жүріп, өзінше қарапайымдылық танытқандай болды: «Хирургия түкке тұрмайды, бастысы — машық пен батыл қол».
Ол аз бұрын келген помещик Александр Иваныч Египетскийді мысалға келтірді: «оқыған адам», сұрастырғыш, бірақ тіс суырғанда тіс жармаған, қолымен де ұстамаған.
Құрал таңдауы
Курятин әуелі тістеуікті алып, біраз ойлана қарап тұрды. Сосын оны орнына қойып, қысқашты таңдады.
— Тіс әртүрлі болады: бірін қысқашпен, бірін тістеуікпен, енді бірін кілтпен суырасың. Мұнда түсіне білу керек, — деді ол.
Қиын тартылған тіс
— Аузыңызды кеңірек ашыңыз, — деді фельдшер жақындай түсіп. — Қазір-ақ... оп-оңай... тек қызыл етін сәл сөгіп, тік біліктен тракция жасаймын.
Дьякон алғыс пен ақ батасын араластыра сөйлей бергенде, Курятин оны бірден тыйды: — Аузыңызды ашқан соң, сөзді қойыңыз.
Алғашқы әрекет
Қысқаш салынды. «Қозғалмаңыз, жұлқынбаңыз» деген ескертулер қатар айтылды. Бірақ тарту ауыр болды. Дьякон шошып, жанұшыра айғайлады. Жарты минуттай жан қинайтын арпалыстан соң қысқаш тістен сыпырылып шығып кетті.
Дьякон ұртын сипап көрді: тіс орнында. Ызалы күлкімен аралас жыламсырап, фельдшерді келемеждеп, қарғыс-наласын да төгіп жіберді.
Фельдшер де ашуға мінді: «қолымды қағып, аузыңа келгенді айтасың» деп дүрсе қоя берді. Ақыры дьякон қайта отырды. Ол бір ғана өтініш айтты: ұзақ қинамай, «бірден жұлқып» алсын.
Екінші әрекет
Курятин тағы да қысқаш салды. «Хирургия ойыншық емес» деп, өзінше дәріс оқығандай сөйлеп отырып, қайта тартты. Ескірген тістің тамыры терең кеткенін айтып, «қозғалмаңыз» деп қайта-қайта бұйырды. Бір сәтте шықырлаған дыбыс естілді.
Дьякон есі ауған адамдай тырп етпей отырып қалды. Түсі қашып, көзі алысқа бұлдырай қарап, бетіне тер бұрқ етті.
Есін жиып, дьякон ұртын тағы сипады. Ауырған тістің орнында екі тұқыл шошайып қалыпты. Ол фельдшерді балағаттап, «сендейлерді ажалымызға бола әкеп отырғызған» деп күйінді.
Курятин болса, күңкілдеп, қысқашты шкафқа сала жүріп, тағы да Египетскийді мысалға тартты: оқыған, сабырлы, үнсіз. Ал дьяконды «кербез» деп кекетті.
Шығу
Дьякон үстел үстіндегі тарту-таралғысын іліп алып, алақанымен жағын басып, үнсіз ғана жөніне тайып тұрды.
Кейіп пен күй: күлкі мен қасірет арасы
Бұл көріністе ең мүсәпірі — ауырсынудан қалжыраған адам ғана емес, «оп-оңай» деп басталған сенімнің бір сәтте ашуға, қорлыққа, мазаққа ұласуы. Аурухана бөлмесіндегі карбол иісі, темекі түтіні, дөрекі сөз бен дәрменсіздік — бәрі қосылып, адамды күлдіре отырып, ішіңді тырнайтын ащы шындыққа айналады.