Әкеңнің аты кім
Әкенің өсиеті және сабырдың салмағы
Ертеде Естеміс деген қария өмір сүріпті. Оның үш ұлы болған. Ең кішісінің аты — Асан. Жастайынан-ақ ол өзгелерден оқшау көрінетін: қайсар, айтқанынан қайтпайтын, қажет кезде қаймықпайтын. Дегенмен ашуы тез қайтып, жүрегі жұмсақ, мейірімді еді.
Естеміс қатты сырқаттанып, ұлдарын шақырып өсиетін айтады. Асанға келгенде: «Өз-өзіңді ұстай біл, шыдамды бол. Сабырлының бағына алма бітер, сабырсыздың басына қауға бітер. Ақылға жүгін» — деп ескертеді.
Үш ұлдың жолы
Естеміс дүние салған соң, үш ұл тіршіліктің қамын жасайды: үлкені егін егеді, ортаншысы мал бағады. Ал Асан аңшылықты кәсіп етеді.
Жол үстіндегі қақтығыс
Бір күні Асан аң қуып жүріп, елінен ұзап кетеді. Жолай үш салт атты кездесіп, оған: «Бұл өңірде аң аулауға ешкімнің қақысы жоқ, тез қайт!» — деп дөрекі тиіседі. Асан әкесінің өсиетін есіне алып, сабыр сақтап, келісімге келмек болады. Бірақ әлгілер қасақана жанжал іздейді.
Амалы таусылғанда Асан өзіне қарсы тұрған үшеуіне тойтарыс беріп, аттары мен құралдарын тартып алады да, өздерін босатып жібереді. Аңын өңгеріп еліне қайтады.
Ханның шарты және батырдың сындары
Көрші елден хабар жетеді: хан үш қызын ұзатпақ болып, «қара тасты қақ жарған жігітке беремін» деп жарлық шығарыпты. Асан да бағын сынау үшін жолға шығып, хан сарайына келеді.
1) Талап
Қара тасты қақ жарар күш пен айла керек.
2) Нәтиже
Басқа жігіттердің шамасы жетпейді, ал Асан шартты мүлтіксіз орындайды.
3) Қиындық
Хан уәдесінен тайқып, Асанды түрлі ауыр жұмысқа жұмсайды.
Асан тапсырманың бәрін қорықпай орындап шығады. Ақыры амалы құрыған хан қыздарын беруге мәжбүр болады. Асан кіші қызға үйленіп, екі әпкесін ағаларына қосады. Біраз уақыт бәрі тату ғұмыр кешеді.
Көре алмаушылықтың кесірі
Уақыт өте ағаларының көңіліне қызғаныш ұялайды: «Бәріміз бір туғанбыз, Асан қалай бізден артық болды?» деген оймен олар ініден құтылудың амалын қарастырады.
Сырды сұрату және опасыздық
Ағалары келіндерін шақырып, «күйеуіңнің жаны қай жерде?» деп сұрайды. Келін жалтарып: «жаны кеудесінде емес» деп қана жауап береді. Сонда ағалары зұлымдыққа бел буады: түнде «жау шапты!» деп өтірік айқайлап, ұйқылы-ояу жүгірген Асанды ортаншысы қылышпен шауып, аяғынан айырады.
Олар келінді күштеп алып, басқа жерге көшіп кетеді. Асан жалғыз қалады.
Бұл тұста ертегі адам табиғатының ең ауыр дерті — көре алмаушылық екенін айқын көрсетеді: ол туыстықты да, ақыл-ес пен ұятты да жеңдірмей қояды.
Екі жарымжанның серіктігі
Бір күні еңбектеп далаға шыққан Асан киік қуып келе жатқан бір адамды көреді. Әлгі адам аңшы екен, бірақ қолының жоқтығынан киікті ұстай алмай әбден қалжырап жетеді.
Асанның ұсынысы
«Сенің қолың жоқ, менің аяғым жоқ. Кел, серіктес болайық. Бірігіп аңшылық қылайық».
Нәтиже
Екеуі бірлесіп киік аулап, күн көре бастайды.
Көрші ауылдағы тойға бірге барып, қайтар жолда олар алдынан жетім қызды кездестіреді. Асан қызды бауырына тартып: «Бізбен жүр, қарындасымыз боласың. Тек нанымызды пісіріп, кірімізді жуып берсең болды», — дейді. Қыз келісіп, олардың қолында тұрады.
Мыстанның айласы және қайтарылған қуат
Бір күні қыз отын өшіріп алып, қайта тұтата алмай қиналады. Алыстан жылт еткен жарықты көріп, барса, от басында мыстан кемпір отыр екен. Қыз шоқ алып қайтады. Мыстан оның ізін аңдып, қайда тұратынын біліп алады.
Қыздың әлсіреуі
Ертеңіне Асан үйде жоқта мыстан келіп: «Қызым, басымды қарап берші», — дейді. Қыз алдына жатқызады. Сол кезде мыстан қыздың балтырының қанын сорып, алғысын айтып кетеді. Осылай қыз күн сайын әлсіреп, жүдеп барады.
Асанның аңдуы және шарт
Асан мұны байқап, аңға кеткен болып, үй сыртына жасырынады. Мыстан кіргенде оны аяғынан алып ұстап, өлтірмек болады. Жаны қиналған кемпір жалынып: «Аяғы жоғыңа — аяқ, қолы жоғыңа — қол берейін, тек өлтірме» — дейді. Асан: «Сөзге сенбеймін, сертіңді қазір орында», — деп талап етеді.
Мыстан аңшыға қол, Асанға аяқ жасап береді. Осылай екеуінің де кемдігі толып, тағдырлары өзгеретін сәт туады.
Асан досымен қоштасып, жетім қызды аулына жеткізіп салады. Өзі үйін іздеп жолға шығады.
Үйге оралу және кешірім
Жолда қой бағып жүрген балаға кездесіп, Асан жөн сұрайды. Бала: «Әкем жоқ, мен тумай тұрып қайтыс болыпты. Атым — Асанның баласымын. Әкемнің аты — Асан», — дейді. Сонда Асан: «Балам, мен сенің әкеңмін. Өлген жоқпын», — деп, басынан өткенін айтып береді.
Анасының көз жасы
Кешке қарай Асан баласын ертіп, ағаларының аулына келеді. Әйелі есік алдында күбі пісіп отыр екен. Күйеуі мен баласын көргенде, не сенерін білмей талып қалады. Есін жиған соң сағыныса көріседі. Әйелі: ағалары Асанды жарымжан еткеннен кейін «масыл болмайды, тірлікке көмектесер» деп өзін күштеп алып кеткенін айтады.
Бір жолға кешірім
Таң ата ағалары келіп, аяғы бүтін Асанды көріп абдырап қалады. Сонда Асан: «Маған жасаған қиянаттарың аз емес. Бірақ мен сендердей жауыз емеспін. Бір туғанымсыңдар — бір жолға кешірейін. Енді мұндайды қайталамаңдар» — дейді. Ағалары өкініп, бас ұрып кешірім сұрайды. Ағайын татуласып, қайта қауышады.
Түйін: сабыр мен ақыл — ең үлкен байлық
Күндер өтіп, жылдар жылжиды. Асан әкесінің өсиетін ешқашан ұмытпайды: сабыр сақтап, ақылға жүгінеді. Сол қасиетінің арқасында елге сыйлы болып, дәулетке жетеді. Ақыры жұрт оны әділдігі үшін «Әділ Асан би» деп атап, абыройын асқақтатады.