Динозаврлар туралы
Динозаврлардың жаппай жойылуы: бор дәуірінің соңындағы құпия
Динозаврлардың жойылып кетуі — жаппай жойылудың ең ірі әрі ең белгілі мысалдарының бірі. Бұл оқиға бор дәуірінің соңында орын алып, бұрын жер бетінде үстемдік еткен жануарлар тобы бірнеше миллион жылдың ішінде мүлде жоғалды.
Динозаврлар бауырымен жорғалаушылардың екі үлкен отрядына біріктіріледі: Saurischia және Ornithischia. Олар бүкіл мезозой дәуірінде құрлықта тіршілік еткендіктен, мезозойды кейде «динозаврлар дәуірі» деп те атайды.
Мезозойдағы өрлеу
Мезозой дәуірінде динозаврлар эволюциялық өрлеудің ең жоғарғы шегіне жетті. Сол кезеңде олар 2 отрядқа, 25 тұқымдасқа және шамамен 200 тұқымға біріктірілді.
Олардың арасында алып көлемді түрлер де (мысалы, брантозаврлар мен тираннозаврлар), өте ұсақ түрлер де болды. Бұл жануарлар Жер шарының барлық құрлықтарына таралып, шамамен 100 миллион жыл бойы тіршілік етті.
Жойылудың ықтимал себептері: болжамдар мен талас
Әдебиеттердегі кең тараған болжамдар
- Бор дәуірінің соңында ауа райы тым суық болды немесе керісінше тым ыстық болды.
- Ұсақ сүтқоректілер динозаврлардың жұмыртқаларын жеп, ұрпақ өрбітуіне кедергі келтірді.
- Өсімдікқоректі динозаврлар мезозойдың өсімдіктер қорын «тауысып» жіберді.
- Ғарыштық сәулелердің күшеюі (мысалы, жаңа жұлдыздың жарқырауы) биосфераны күйретті.
Неге кейбірі әлсіз?
Ғарыштық сәулелер туралы жорамалдар сенімсіз көрінеді. Егер мұндай әсер расында болған болса, оның салдары бірнеше сағат ішінде-ақ бүкіл жануарлар дүниесін жойып жіберуі тиіс еді.
Ал деректер бойынша, динозаврлардың жойылуы бірнеше миллион жылға созылған. Сондықтан ұзақ уақытқа созылған өзгерістермен байланысты түсіндірулер анағұрлым қисындырақ.
Климаттың біртіндеп өзгеруі: Аксельрод пен Бейли түсіндірмесі
Климаттың біртіндеп өзгеруі динозаврлардың жойылуына ықпал етті деген көзқарас салыстырмалы түрде дәлелді көрінеді. Ғалымдар Аксельрод пен Бейли (1968) бор дәуірінің соңындағы климаттың қалыпты күйден қалыпсыз күйге ауысуын сипаттайды.
Мезозойдың көп бөлігінде, динозаврлар эволюциясының шамамен 130 миллион жылдық кезеңінде, климат бірқалыпты жылы болған. Ал бор дәуірінің жылы кезеңінің соңына қарай бұл тұрақтылық құрлықтық (континентальды), құбылмалы климатқа ауыса бастайды.
Мұндай климаттың басты белгісі: температураның тез жылынуы мен тез суынуы.
Сол дәуірде тіршілік еткен кейбір бауырымен жорғалаушылар (мысалы, кесірткелер, жыландар, тасбақалар) мұндай ауытқулардан жасырынып құтылған: жерге көмілу, ұйқыға кету немесе су түбіне шөгу сияқты мінез-құлықтық бейімделулер олардың бүгінге дейін сақталуына көмектесті.
Ал динозаврлар негізінен жер бетінде белсенді тіршілік еткендіктен, климаттың күрт ауысуына төтеп беретін мұндай бейімделулері жеткіліксіз болған. Осы себепті олар жойылды деген тұжырым жасалады (Аксельрод, Бейли, 1968).
Ашық қалған сұрақ
Дегенмен бұл түсіндіру де барлық сұраққа жауап бермейді. Мысалы, сол кезеңнен бүгінге жеткен рептилилердің ішінен крокодилдер мен гаттерия (туатара) да жылы, субтропикалық ортада тіршілік еткен.
Егер климаттың өзгерісі динозаврларды жойса, онда неге дәл осындай ортаға бейім кейбір басқа рептилилер сақталып қалды? Бұл сұрақ динозаврлардың жойылуының себептері әлі күнге дейін толық ашылмағанын көрсетеді.
Қорытындысында, динозаврлардың жойылуы — ғылымдағы ең қызықты әрі ең күрделі құпиялардың бірі болып қала береді.