Оңдасұлы Базар, Балқы Базар (1842 - 1911) - жырау
Санат: KZ портал — Қазақша рефераттар жинағы
Оңдасұлы Базар, ел ішінде Балқы Базар атанған (1842–1911) — Сыр бойының көрнекті жырауы. Ол қазіргі Қызылорда облысы Қармақшы ауданында дүниеге келген. Руы — шөмекей ішіндегі Балқы болғандықтан, халық арасында Балқы Базар деген атпен кең тараған.
Болашақ жырау әкесінен ерте айырылып, есейгенше нағашысы Өтемістің қолында тәрбиеленеді. Тоғыз жасында Тәспен би қамқорлығына алып, өз қолына алады. Тәспен бидің ауылына ол кезеңде Сыр бойы мен Арқаға танымал жыраулар жиі келіп, апталап-айлап қонақтап жатады екен. Бұл орта Базардың жыраулық жолға түсуіне себеп болған үлкен мектеп саналды.
Жыраулық жолға түсуі
Базар жырау 15–16 жасында «бала жырау» атанады. 1858 жылы Тәспен би Қызылқұмдағы игі жақсыларды шақырып, ұлан-ғайыр той жасап, Базардың астына жүйрік ат мінгізіп, үстіне шапан жауып, жыраулық сапарына ақ жол тілейді.
Осы кезден бастап ол Ор төңірегін, Ырғызды, Сыр бойын, Қызылқұмды, сондай-ақ Үргеніш пен Хиуа жақтарын жырау ретінде аралайды. Сол аймақтарда кең тараған Ноғайлы дәуірі қиссаларымен танысып, жаттап, халық арасына жыр етіп таратады.
Дастаншылық дәстүр және нәзирашылдық
Хорезм өңірінде жүрген кездерінде Базар жырау Орта Азия жұртшылығы арасында кең мәлім дастандарды («Көрұғылы», «Жүсіп — Ахмет» және т.б.) қазақ тілінде өзінше жаңғырта жырлап, Сыр бойына таратады. Сонымен бірге шығыс аңыздарының ізімен «Әминә қыз», «Айна — тарақ» сияқты шағын дастандар да шығарған.
Қайта жаңғыртқан жырлар
«Айман — Шолпан»
1907 жылы Қазан қаласында басылған нұсқаны қайта жырлап, жаңа тыныс береді.
«Қыз Жібек»
Көп өзгеріс енгізіп, қайта жырлап, ел арасына кең таратады.
Нәзира дәстүрі
Бұрынғы сюжеттерді жаңаша айтып, көркемдік әрі тілдік өң береді.
Бұл деректер Базар жыраудың нәзирашылдық дәстүрді ұстанғанын байқатады. Сонымен бірге оның шығыс дүниетанымымен және ислам философиясымен жақсы таныс болғаны аңғарылады.
Толғауларындағы ой кеңістігі
«Әр кемелге — бір зауал», «Тіршіліктің түрлері», «Керқұлан», «Кермиық» сияқты іргелі толғауларында жырау өмірдің мән-мағынасына үңіліп, тіршіліктегі жақсылық пен жамандық, адамшылық пен зұлымдық туралы терең ой толғайды.
Көркемдік ерекшелік
Афоризмге бай тіл
Жырлары ықшам да нұсқа ойға құрылған, нақылға айналар тұжырымдар көп.
Мақалды түрлендіру
Ел аузындағы мақал-мәтелдерді өз елегінен өткізіп, кейде мағынасын да жаңғырта қолданады.
Дәстүрлі өнеге
Лұқпан хакім, Қорқыт баба секілді тұлғалардың тағылымды сөздерін орнымен кіріктіреді.
Жыраудың жастық шақ, табиғаттың әр маусымы, туған жер сияқты тақырыптарға арналған толғау-термелері де мол. Сонымен қатар сараң байларды, әділетсіз әкімдерді, қиянатшыл кісілерді әшкерелейтін сын-сықаққа толы арнау-эпиграмма үлгісіндегі бірқақпайлары да бар.
Орындаушылық мәнер және композиторлық қабілет
Базар жырау домбыраны өте шебер тартқан. Сыр бойына кең тараған ортақ әуендерді өз даусына лайықтап, өлең ырғағына қарай өңдеп, өзгертіп қолданған. Оның жырлау сазы әсем болып, қисса мен толғауды орындағанда алуан құбылып отырады. Бұл жыраудың композиторлық қабілеті де болғанын аңғартады.
Мұрасының хатқа түсуі және сақталуы
Жырау көзі тірісінде, әсіресе қартайған шағында, құрдасы әрі туысы Нұрымбеттің оқыған баласы Төремұратқа ауызша айтып отырып, көптеген толғау-жырлары мен дастандарын хатқа түсіртеді. Бұдан өзге де хатшылары болғаны айтылады.
Жыраудың өз айтуымен қағазға түскен 15 мың жолға жуық өлең-жыры және 5 дастаны сақталған. Тірі кезінде-ақ Сыр бойының жыраулары мен шайырлары оны ұстаз тұтып, үлгі-өнегесін жалғастырған.
Сандар сөйлейді
- Сақталған көлем
- ≈ 15 000
- жол өлең-жыр
- Дастан саны
- 5
- сақталған дастан
Баспада жариялануы және бағалануы
Базар жыраудың өлеңдері баспа бетін негізінен XX ғасырда көре бастады: 1925 жылы Ташкенттен шыққан «Терме» жинағына, 1931 жылы жарық көрген «Қазақтың әдебиет нұсқалары» атты кітаптарға енді.
Оның шығармаларына С. Сейфуллин мен М. Жұмабаев жоғары баға беріп, Бұхар жырау мен Махамбеттен кейінгі толғау алыбы деп таныған. Жырау мұрасын жинастыру ісінде Ә. Диваев, С. Сейфуллин, Ә. Марғұлан, Ә. Қайнарбаев сынды зерттеушілер айрықша еңбек сіңірді.