Балаларыма өте ұнады осы тәсіл

Бағдарламада әлеуметтік-сындарлық тұрғыдан білім берудің негізі ретінде білім беру мен білім алудың жаңа тәсілдері қарастырылады (Vygotsky, 1978; Wood, 1998). Сол идеялар ішінен мен үшін ерекше маңызға ие болғаны — диалог арқылы оқыту және қалай оқу керектігін үйрету. Себебі, бұл тәсілдер оқушының пікірін құнды деп тануға, әр баланың даусын естуге жағдай жасайды.

Выготскийдің Жақын арадағы даму аймағы (ЖАДА) туралы тұжырымы оқушының өз бетімен орындай алмайтын, бірақ ересек адамның немесе қабілетті құрдасының қолдауымен орындай алатын тапсырмалар арқылы дамитынын нақтылайды. Мұндай қолдау тек нұсқау беру емес, ең алдымен қарым-қатынас арқылы іске асады.

Барнс (1971) сыныпта тіл қаншалықты белсенді қолданылса, оқу үдерісіне әсері соншалықты артатынын айтады. Диалогтің күші де осында: оқушы тыңдайды, сұрайды, дәлелдейді, салыстырады, түзетеді — нәтижесінде өз оқуына жауапкершілік алады.

Бағалау ұғымы кездейсоқ «жақын отырып бақылау» мағынасын бермейді: бір адамның екінші адамның не айтып, не істегенін, не қалай ойлайтынын мұқият қадағалауы — дамуға бастайтын айна. Сондықтан сыныптағы бағалау тек техникалық құрал емес; оның түбінде баланың уәжі, қабілеті, күш-жігері, өзін-өзі бағалауы туралы құндылықтар жатады (Alexander, 2001).

Бағдарлама бойынша оқуға келгенімде «Қайда келдім? Неге келдім? Енді не істеймін?» деген сұрақтар көп болды. Тренингтер, ынтымақтастық атмосферасын қалыптастыру, топтастыру, ситуациялық және проблемалық тапсырмалар алғашында артық көрінді. Бірақ мектептегі тәжірибе барысында осы қадамдардың сабақтың табиғи бөлігіне айналып, оқушыларды біртіндеп ашатынын түсіндім.

Сабақтарым топтық жұмысқа негізделді: тапсырмалар жаңа әдіс-тәсілдер арқылы орындалып, оқушылар бір-бірімен әрекеттесіп, өз ойларын айтуға үйренді. Ең маңыздысы — оқушы өз пікірінің еленетінін сезінді; мұғалім тарапынан ризашылық естігенде, ол үшін одан артық қолдау жоқ екенін байқадым.

Үлгерімі жоғары және төмен екі оқушыны арнайы бақылағанда, бастапқыда қатысу деңгейі әртүрлі болды: жақсы оқитын оқушы белсенділік танытты, ал үлгерімі төмен оқушы алғашқы сабақтарда селқостық көрсетті. Бірақ топтар арасында бәсекелестік пайда болған соң, оның қатысуы айтарлықтай артты: таныстыруда, топқа бөлуде, сергіту сәттерінде белсенді бола бастады.

Уақыт өте келе оқушылар өз идеяларын ұсынып, пікірін ашық айта алды. Кей кезде суреттер арқылы сабақ тақырыбын өздері анықтап, жауаптары жаңа тақырыппен толық сәйкес келді. Жұптық жұмыста үнсіз оқушы да сөзге араласып, біртіндеп ашылды.

Оқу мен жазу арқылы сын тұрғысынан ойлауды дамыту технологиясы оқушының ой-толғауы, сипаттауы, еске түсіруі, болжауы арқылы жаңа мазмұнды «ашуына» ықпал ететінін байқадым. Дегенмен кейбір оқушылар ойды жинақтай алмай, шашыраңқы жауап берді. Мұндайда бағыт-бағдар беріп, жеңілдетілген сұрақтар қою (мысалы, «Неліктен?», «Сен қалай ойлайсың?») және жүйелі қолдау көрсету жауап алуға көмектесті.

«Көктем әні» сабағында оқушылар өзін әртүрлі критерий бойынша бағалап, бірін-бірі бағалаудың тиімділігін көрсетті. Өзара бағалау кезінде оқушы басқа оқушының әрекетін мұқият бақылап, дәлел келтіріп, пікір білдіруге үйренеді.

Сол сабақта қолданылған ротация әдісі үлгерімі төмен оқушылардың да өз ойын айтуына, жаңа қырынан ашылуына мүмкіндік берді. Бұл тәсіл балаларға ерекше ұнады.

Ғылыми зерттеулер сабақта диалогтің маңызды рөл атқаратынын көрсетеді. Өз тәжірибемде өткізген сабақтарды талдай келе, диалогтің қызығушылықты арттырумен қатар білім деңгейінің өсуіне ықпал ететінін көрдім. Дегенмен қиындық та болды: деңгейі жоғары оқушы тапсырманы тез орындаса, деңгейі төмен оқушы ілесе алмады.

Мұндайда деңгейі төмен оқушыны сөйлету үшін жеке тапсырмалар мен жеңіл сұрақтар беріп, қолдау көрсету тиімді болды. Сабақта мұғалімнің үздіксіз сөйлеуі оқушыны енжарландыратынын түсіндім. Сондықтан балаларға ой тастап, талдауға, дәлелдеуге, салыстыруға, зерттеуге бағыттау маңызды болды.

Оқып-білу үдерістеріне көбірек көңіл бөлу үшін диалогтік оқытудың бір құралы ретінде маршрут картасын енгізуді ұйғардым. Негізгі мақсат — оқушының мұғалімге тәуелділігін азайту: тапсырманың орындалу бағытын көру, тұрып қалған жағдайда не істеу керегін түсіну.

Оқушыларды қолпаштау олардың ынтасын көтерді. Ал жетон арқылы бағалау белсенділікті ынталандырып, деңгейін байқауға мүмкіндік берді. Бұл тәсілдерді әрі қарай дағдыға айналдыруды жоспарлаймын.

Сабақтың танымдық, тәрбиелік және дамытушылық әлеуетін арттыру үшін оқушылармен жүйелі, тереңдетілген жұмыстар жүргізуді жоспарлаймын. Қызығушылықты тек сабақта емес, мектеп кітапханасындағы қосымша әдебиеттер арқылы да қолдаудың маңызы зор.

АКТ-ны тиімді қолдану, аудио-бейне материалдарды орынды енгізу оқушылардың ынтасын арттырып, бүкіл сыныпқа оң әсер ететінін тәжірибе көрсетті. Сонымен қатар, оқу үлгерімі мен тәртібі төмен оқушылармен мақсатты жұмыс сабақ нәтижесін жақсартуға ықпал етеді.

Егер келесі сабақтың мақсаты мен тәсілдерін алдын ала сыныппен талқылап, оқушыларға пікір айтуға уақыт берсек, табысқа жетуге қолдау күшейеді. Идеяны мұғалім ұсынғаннан гөрі, оқушының өзі ұсынғаны әлдеқайда құндырақ.