Ұлт - азаттық қозғалыстардың туу себептері
Ұлт-азаттық қозғалыс: жалпы сипаттама
XVIII—XIX ғасырларда қазақ халқы сырттан төнген экспансияға қарсы үздіксіз күрес жүргізді. Қазақ қоғамы XVIII ғасырдың алғашқы жартысында Жоңғар хандығымен, кейін Цинь империясымен және Орталық Азия хандықтарымен еркіндігі үшін арпалысып, ақырында Ресей империясымен бетпе-бет келді.
Көшпелі мал шаруашылығына сүйенген, ішкі феодалдық алауыздықты еңсере алмаған Жоңғар хандығы жеңіліске ұшырап, оның жері Цинь патшалығының қол астына өтті. Осы кезеңде Ресей империясы да қазақ даласын өз ықпалына біртіндеп бағындырды. Нәтижесінде бірнеше ғасыр бойы Орталық Азиядағы елеулі күш ретінде танылған қазақ және жоңғар мемлекеттері көрші қуатты империялардың ілгері жылжуын тоқтататындай деңгейде қарсылық көрсете алмады.
Анықтамасы және мақсаты
- Ұлтты езгіден азат ету және отарлық билікті жою.
- Мемлекеттілікті қалпына келтіру — ұлттық мүддені қорғайтын басқару құрылымдарын жаңғырту.
- Шынайы дербестікке жету — отарсыздандыру шараларын іске асыру.
XVIII ғасырдағы жоңғар басқыншыларына қарсы күрес Отан қорғау мақсатын көздеді: елдің бір бөлігі жау қолында қалған жағдайда оны азат ету жалпыұлттық міндетке айналды. Отан соғысы мен ұлт-азаттық қозғалыстың мақсаты ортақ болғанымен, ұлт-азаттық қозғалыс қоғам өмірінің барлық салаларымен — саясат, экономика және мәдени-рухани кеңістікпен — тығыз байланыста дамитындықтан, мазмұны тереңірек.
Туу себептері: отарлау қысымы және саяси дағдарыс
Аса күрделі сыртқы саяси ахуал Әбілқайыр мен Әбілмәмбетті, кейін Абылай ханды Ресей қол астына кіруге мәжбүр етті. Алайда Кіші жүз бен Орта жүзді империя құрамына енгізу үдерісі күрделі әрі қайшылықты жүрді. Мәселен, Кіші жүз ханы Әбілқайырдың Орта жүз сұлтаны Барақ қолынан қаза табуы қазақ қоғамындағы дағдарыстың белгісі болды. Абылай ханның қайтыс болуы да Орта және Ұлы жүз аумағында саяси дағдарыс туғызып, хандық биліктің әлсіреуіне әкелді.
Империялық бақылаудың күшеюі
Патша үкіметі қазақ хандарының іс-әрекетіне бақылауды күшейтіп, хан тағына беделді үміткерлердің келуіне тосқауыл қойды; керісінше, Ресей бағытын жақтаушыларды қолдап, қоғамды жікке бөлу саясатын жалғастырды.
Реформалар және мемлекеттілікті жою
XIX ғасырдың 20-жылдарындағы реформалар қазақ мемлекеттілігін түпкілікті жоюды көздеді. Бұл Саржан және Кенесары Қасымұлы бастаған кең ауқымды қозғалыстардың тууына ықпал етті.
XIX ғасырдың ортасы мен екінші жартысы қазақ жерлерінің Ресейге қосылуы аяқталған кезең саналады. Осы дәуірдегі ірі көтерілістер қатарына Кенесары Қасымұлы, Жанқожа Нұрмұхамедұлы және Есет Көтібарұлы бастаған қозғалыстар жатады. Әкімшілік-саяси шаралар көшпелі қоғамның дәстүрлі құрылымын бұзып, қоғамдық өмірде тұрақты дағдарыстық құбылыстар тудырды. Тепе-теңдіктің бұзылуы әлеуметтік топтардың барлығын азаттық күрес алаңына тоғыстырды.
Маңызды тұжырым
XVIII—XIX ғасырлардағы қазақтардың тәуелсіздік үшін күресі көбіне отаршылдық әкелген өзгерістерге қарсы күрес ретінде көрінді. Алайда мәні жағынан бұл — ұлт-азаттық күрес әрі екі өркениет пен екі этностық жүйе арасындағы қақтығыс болатын.
Даму кезеңдері және ерекшеліктері
Қазақ халқының Ресей отаршылдығына қарсы тәуелсіздік жолындағы күресі XVIII ғасырдың екінші жартысынан XX ғасырдың 80-жылдарына дейін созылды. Қозғаушы күштер мен күрес тәсілдерінің өзгеруіне қарай бұл тарихты шартты түрде бірнеше кезеңге бөлуге болады.
I кезең: көтерілістер дәуірі (XVIII ғасырдың соңы — XIX ғасырдың екінші жартысы)
Алғашқы кезеңде объективті себептерге байланысты билеуші әлеуметтік топ жетекші рөл атқарды. Бұл дәуірдегі көтерілістер, ең алдымен, орталық езгіге және отаршыл басқаруға қарсы наразылықтың көрінісі болды.
Сырым Датұлы (1783—1797)
Кіші жүзде патша өкіметінің «ішкі жаққа», Жайық сыртына өтуге тыйым салуы және қазақ билеушілерінің бір бөлігінің құқықтарын елемеуі қозғалыстың негізгі себептеріне айналды. Қозғалыс отаршылдыққа және хандық зорлыққа қарсы сипатын соңына дейін сақтады.
Исатай Тайманұлы (1836—1838)
Отаршыл билікке және соған сүйенген Жәңгір хан бастаған феодалдар тобына қарсы халық ашу-ызасының көрінісі. Қазақ топырағында ашық әлеуметтік сипат алған алғашқы ірі қарсылықтардың бірі ретінде ерекшеленеді.
Кенесары Қасымұлы (1837—1847)
Ауқымы мен қуаты жағынан ең ірі қозғалыс. Орта жүздегі округтік басқаруға қарсы басталып, үш жүздің едәуір бөлігін қамтыды. Отаршылдықтың тереңдеуін уақытша тежеп, хандық билікті қалпына келтіру ұмтылысын айқын көрсетті.
Ұлттың саяси белсенді тобы табандылық танытқанымен, империялық жүйенің қару күші, экономикалық қуаты және отарлау әдістері басым болды. Көп ұзамай сұлтан, батыр, би секілді басқарушы элитаның жалпыұлттық мәселелерді шешудегі ықпалы әлсірей бастады.
II кезең: зиялылардың жетекшілігі және ұлттық жаңғыру (XIX ғасырдың соңы — XX ғасырдың басы)
1867—1868 жылдардағы әкімшілік реформалар дербестіктің ізін де қалдырмады. 1886 және 1891 жылдардағы Ережелер қазақ жерін орыс мемлекетінің меншігі деп жариялады. Столыпин реформасы тұсында қазақ жеріне орыс шаруаларын жаппай қоныстандыру дәстүрлі құрылымға ауыр соққы болды.
Зиялылардың тарихи миссиясы
Осындай жағдайда ұлт зиялылары қалыптасты. Ә. Бөкейханов, А. Байтұрсынұлы, М. Дулатұлы бастаған буын ұлттық құндылықтарды қорғауды және мақсат-міндеттерді айқындауды халық ағарту ісімен байланыстырды. Баспа ісі жанданып, газет-журналдар мен кітаптар арқылы қоғамдық ой жаңғыра түсті.
- Қазақ жерінің тұтастығын сақтау
- Ұлттық мемлекеттілікті қалпына келтіру
- Ана тіліне негізделген білім жүйесін қалыптастыру
1916 жылғы көтеріліс отарлық биліктің дағдарысын және халықтың қарсы шығуға әзір тұрғанын көрсетті. 1917 жылы Алаш партиясының құрылуы, кейін Түркістан (Қоқанда) және Алаш (Орынборда) автономияларын құру туралы шешімдердің қабылдануы — ұлт-азаттық күрестің саяси деңгейге көтерілген маңызды нәтижелері болды.
III кезең: кеңестік билік жағдайындағы күрес және кейінгі серпілістер (XX ғасыр)
Жер мәселесінің толық шешілмеуі, ішкі Ресейден қоныс аударудың толастамауы, өнеркәсіптің шикізаттық сипаты, орыстандыру үдерісі және қазақ халқының өзін-өзі басқару үмітінің ақталмауы азаттық қозғалысының жаңа мазмұн алуына негіз болды.
Ұлттық мазмұн үшін күрес
Т. Рысқұлов, С. Сәдуақасов, С. Қожанов, Ж. Мыңбаев және басқа қайраткерлер кеңестік автономияға ұлттық мазмұн беруге ұмтылды. Алайда бұл әрекеттер империялық ұстаным тұрғысынан бұрмаланып, «ұлтшылдық» деп бағаланды.
Қуғын-сүргін және бұқаралық қарсылық
XX ғасырдың 20—30-жылдарындағы саяси қуғын-сүргін зиялы буындарды жойды. 1929—1931 жылдары күштеп ұжымдастыруға қарсы болған жүздеген шаруалар көтерілісі саяси жетекшісіз қалған бұқараның ашық қарсылығы ретінде көрінді.
Эмиграциядағы қызмет және халықаралық үн
Тоталитарлық жүйе орныққаннан кейін азаттық үшін күрестің бір бөлігі шетелде жалғасты. Мұстафа Шоқай Париж бен Берлинде шыққан «Жас Түркістан» журналында (1929—1939) мақалалар жариялап, отандастарының талап-тілегін әлемдік қауымдастыққа жеткізуге күш салды.
XX ғасыр басындағы қозғалыстың маңызды ерекшелігі — тағдырлас түрік халықтарымен күш біріктіруге ұмтылыс. Кеңестік дәуірде де орталық саясатқа қарсы наразылық толастамады: 1959 жылғы Теміртаудағы толқулар, 1979 жылғы Целиноград оқиғалары сияқты көріністер соның айғағы. 1986 жылғы Алматыдағы Желтоқсан көтерілісі қазақ халқының тәуелсіздік үшін ғасырлар бойы жүргізген күресінің тарихи қорытынды кезеңіне айналды.
Қорытынды
Қазақ ұлт-азаттық қозғалысы — ұзақ уақытқа созылған, мазмұны күрделі және көпқырлы тарихи құбылыс. Ол әр дәуірде әртүрлі әлеуметтік күштер арқылы көрінгенімен, өзегіндегі мақсат өзгермеді: ұлттық мүддені қорғау, мемлекеттілікті жаңғырту және шынайы дербестікке жету.
Пайдаланылған әдебиет
Қазақстан тарихы: аса маңызды кезеңдері мен ғылыми мәселелері. Жалпы білім беретін мектептің қоғамдық-гуманитарлық бағытындағы 11-сыныбына арналған оқулық. М. Қойгелдиев, Ө. Төлеубаев, Ж. Қасымбаев және т.б. — Алматы: Мектеп баспасы, 2007. ISBN 9965-36-106-1.