Қазақша рефераттар

Тың игерудің жағымды жақтары

Тың және тыңайған жерлерді игеру: алғышарттар, жоспарлар және ауқым

XX ғасырдың 50-жылдарының басында елде астық тапшылығы айқын байқалды. 1953 жылы 31 млн тоннаға жетер-жетпес астық дайындалғанымен, тұтыну көлемі 32 млн тоннадан асты. Әсіресе негізгі азық-түлік дақылы — бидай қат болды. Мал шаруашылығының жағдайы да көңіл көншітпеді. Осындай ахуалда Кеңес билігі дағдарыстан шығудың жолы ретінде тың игеруді ұсынды.

КОКП ОК-нің 1954 жылғы Ақпан–Наурыз пленумында Қазақстанда, Сібірде, Оралда, Солтүстік Кавказда және Қиыр Шығыстың кейбір аудандарында тың және тыңайған жерлер есебінен астық егістігінің көлемін ұлғайту көзделді. Пленум Қазақстан мен Сібірдің ұжымшарлары мен кеңшарларында әр гектардан 14–15 центнерден өнім алуға және екі жылдан кейін қосымша 1 млрд 200 млн пұт астық өндіруге толық мүмкіндік бар деп есептеді.

Негізгі шешімдер

  • 1954–1955 жылдары КСРО бойынша кемінде 13 млн га жер жырту, соның ішінде Қазақстанда 6,3 млн га игеру жоспарланды.
  • 1954 жылғы 13 тамыздағы қаулыда 1956 жылға қарай тың игерілетін аумақты 28–30 млн га-ға жеткізу белгіленді.
  • 1955 жылы жаңа тың және тыңайған жер көлемі 29,7 млн га болды, оның ішінде Қазақстанның үлесі 18 млн га деп қарастырылды.

Ауқымы және жер балансы

Тың белсенді игерілген 1954–1960 жылдары РКФСР-да 16,6 млн га, ал Қазақстанда 25,5 млн га тың және тыңайған жер игерілгені белгілі.

Қазақстанда жалпы егістік көлемі 1953 жылы шамамен 11 млн га болса, тың игеруден кейін 36 млн га-дан асты.

Республика аумағы 272 млн га (2 717 мың км²) болған жағдайда, ауыл шаруашылығы балансына кірген жер көлемі 223 млн га-ға жетті.

Өнім көрсеткіштері және шаруашылық құрылымындағы өзгерістер

Астық жинау бойынша деректер

  • 1955 жылы республика 475 млн пұт астық жинады.
  • 1956 жылы мемлекетке 1 млрд пұт астық тапсырды.
  • 1954–1964 жылдары одақ көлемінде астық сату жоспары небәрі 3 рет (1956, 1958, 1964 жж.) ғана орындалды.
  • Тың игерілгеннен кейін Қазақстан мемлекет қоймасына 6 рет 1 млрд пұт немесе одан да көп астық өткізді.

1990 жылғы Қазақстан КП ОК-нің XX пленумында ғалым Мэхлис Сүлейменовтің айтуынша, мол өнім шын мәнінде табиғат қолайлы болған жылдары ғана алынды.

Ұйымдастыру құрылымы

Тың игеруге дейін (1953 ж.) Қазақстанда 2 960 ұжымшар және 219 кеңшар болды. Кейін керісінше өзгеріс орын алып, кеңшар саны 2 122-ге жетіп, ұжымшар 394 қана қалды.

Техникамен қамтамасыз ету

  • 127,3 мың трактор
  • 46,2 мың астық комбайны
  • 29,6 мың жүк және арнайы тасымал көлігі
  • 45,1 мың тракторлық соқа, 74,4 мың себу мәшинесі және басқа техника

Жағымды нәтижелер

Астық балансындағы рөл

Қазақстан елдің астық балансын нығайтуда елеулі рөл атқарды. Республика бидайдың бағалы және күшті сорттарын өндіру орталығына айналды: мұндай сорттардың шамамен 60%-ы тың өлкесінде өсірілді.

Қаржылық салым және қайтарым

1954–1977 жылдары ауыл шаруашылығы салаларына 21,1 млрд сом жұмсалып, шығын 27,2 млрд сом көлемінде өтелді.

1990 жылғы 15 ақпанда Н.Ә. Назарбаев ауыл шаруашылығы қызметкерлерінің республикалық кеңесінде: «Тың игеру басталғалы астық өндіру 7 есеге, ет 5 есеге, сүт 3 есеге көбейді. Тың көтеруге жұмсалған қаржы 1977 жылға қарай толық өтелді», — деп атап өтті.

Инфрақұрылым

Тың өлкесінде темір жолдар тартылып, электр желілері мен байланыс линиялары дамыды. Бұл өңірлік инфрақұрылымның күшеюіне және қоныстанудың артуына ықпал етті.

Қателіктер мен салдарлар

1) Асығыстық және жоспарлаудың әлсіздігі

Тың игеру тым шұғыл жүргізілді: республикада 25 млн га-дан асатын жер өте қысқа мерзімде жыртылды. Қазақстан топырағы туралы 50-жылдардағы деректер үстірт болды, ал жер қыртысының картасы сапасыз жасалды. Сонымен қатар сырттан шақырылған мамандардың бір бөлігі жергілікті табиғи жағдайды жеткілікті білмеді.

Егер тың және тыңайған жерлерді жырту көлемі асыра сілтеусіз 10–12 млн га шамасында шектелсе, шаруашылықты интенсивті даму жолына түсіру жеңілірек болар еді. Бұл жағдайда 13 млн га-дан астам құнарлы жер шабындық пен жайылымға сақталып, мал шаруашылығының өсуіне мүмкіндік туар еді.

2) Агроэкологиялық заңдылықтардың бұзылуы

  • Жер елді мекендерге, алқаптарға, көлдер мен өзен жағалауларына тым жақын жыртылды.
  • Егістік көлемі ұлғайған сайын жайылым жерлер қысқарды.

3) Мал шаруашылығының әлсіреуі

  • 1951–1965 жылдары жылқы саны 365,7 мың басқа күрт азайды (өсім тек 80-жылдары байқалды).
  • Шошқа саны 4 еседен астам өсіп, әсіресе Солтүстік Қазақстан, Целиноград (қазіргі Ақмола), Қостанай, Көкшетау облыстарында қарқын алды.
  • Қой басы 1951–1961 жылдары 3 есеге азайды. Жайылым үлесі әр түлікке шаққанда орта есеппен 3–4 га-дан 2 га-ға дейін қысқарды.

4) Топырақ тозуы және эрозия

Жел эрозиясы

  • Сортаң топырақ араласқан алқаптар ерекшелігі ескерілмей, бірізді жыртылды. Соның салдарынан құмдақ өңірлер жел эрозиясына жиі ұшырады.
  • 1955–1958 жылдары жел эрозиясына ұшыраған жер көлемі 1,5 млн га-ға жетті; Павлодар облысында 805 мың га жер жарамсыз күйге түсті.
  • Есептеулер бойынша, Солтүстік облыстарда жыртылған 26,4 млн га жердің 14,5 млн га-ы жел эрозиясына бейім болды.
  • 90-жылдардың басындағы дерек бойынша, республикада 106 млн га жер әртүрлі деңгейдегі жел эрозиясына ұшыраған.

Қарашірік (гумус) және су эрозиясы

  • Топырақ құнарының негізі — қарашірік мөлшері тың игерілген жылдары 15–30%-ға кеміді.
  • 90-жылдары Көкшетау облысында гумус 4,3%-дан 3,6%-ға, Қостанай облысында 3,7%-дан 2,7%-ға төмендеді.
  • Қазіргі уақытта су эрозиясына бейім жерлер Қазақстанда миллиондаған гектарға жетеді.

5) Демографиялық және тілдік салдар

Тың өлкесіне кірген бес облысқа (Солтүстік Қазақстан, Ақмола, Қостанай, Көкшетау, Павлодар) игеруге шамамен 1,5 млн адам келді, ал жабық әскери объектілер қосымша 150 мың адамды қабылдады. 1954–1956 жылдары тыңға 391,5 мың механизатор әкелінді.

1959 жылғы санақ бойынша қазақтар республика халқының 30%-ын, орыстар 42,7%-ын құрады; 1962 жылы қазақтардың үлесі 29% шамасында болды. Ал 1897 жылғы дерек бойынша, қазақтар өз жеріндегі тұрғындардың 85%-ына тең еді.

Авторлар пікірінше, 1954–1964 жылдары тың өлкесіне кірген бес облыста көптеген елді мекен атаулары орысшаға өзгертілді: аудандық және облыстық атаулардан бөлек, 200-ден астам ауылдық және селолық кеңестердің атаулары алмастырылғаны айтылады. Бұл қазақ тілінің қолданылу аясын тарылтып, қазақ мектептерінің жабылуына және орыс тіліндегі мектептердің көбеюіне ықпал етті.

Тың науқаны басқа одақтас республикалардағы қазақтарды тарихи отанына ерікті түрде қайтаруға мүмкіндік бола алар еді. Егер жырту көлемі екі еседей қысқарып, сырттағы қазақтар тартылса, тыңды қазақстандықтардың өз күшімен игеру әлеуеті жоғары болатын. Алайда бұл бағыт жүзеге аспады.

Тың эпопеясының ауқымын айқындайтын деректер

  • 1954–1960 жылдары КСРО-да игерілген тың және тыңайған жерлердің жалпы көлемі 42 млн га болды; оның 25,5 млн га-ы Қазақстан даласында жыртылды.
  • Астықты бес облыстағы (Қостанай, Ақмола, Солтүстік Қазақстан, Көкшетау, Павлодар) жыртылған жер көлемі 600 мың км²-ден асып, Франция аумағынан (551 мың км²) да үлкен алқапты құрады.
  • 1954 жылдың мамырында ғана тың өлкесіне 130 мың адам жіберілді; 1954–1955 жылдары 360 мыңнан астам механизаторлар мен құрылысшылар және өзге мамандар келді.
  • 1954–1962 жылдары КСРО-ның еуропалық бөлігінен республикаға 2 млн-ға жуық адам қоныс аударды.
  • Қазақстанның үлесіне 1953 жылы КСРО-дағы бидай егісінің 11,3%-ы тисе, 1960 жылға қарай бұл көрсеткіш 30%-ға жетті: одақтағы әрбір үшінші гектар шамамен Қазақстан үлесіне келді.
  • 1956 жылы 1 млрд пұт астық тапсырғаны үшін Қазақстанға алғашқы Ленин ордені берілді.
  • Тың негізінен экстенсивті жолмен игерілді. 2004 жылы тың игерудің 50 жылдығына орай «Тыңға — 50 жыл» мерекелік медалі тағайындалып, 3,5 мың тың ардагері марапатталды.

1965 жылғы шаруашылық реформасы және Қазақстандағы қорытындылар

60–80-жылдардың басындағы тарихи кезеңде социализм бірқалыпты дамымады. Дәуір шартты түрде екі кезеңге бөлінді, ал олардың шекарасы 70-жылдардың басымен айқындалды. Бірінші кезеңде (1960–1970 жж.) қоғамдық өмірді жаңартудың жолдары табысты ізденістермен ұштастырылды. Екінші кезеңде (1971–1985 жж.) жаңашылдыққа ұмтылыс әлсіреп, бұрынғы тәртіпті сақтау бағыты басым болды.

50-жылдардың ортасынан бастап кеңестік шаруашылық механизмінің белгілі бір дәрежеде ескіргені байқалды. Ол, негізінен, 20–30-жылдардағы төтенше жағдайлар жағдайында қалыптасқан еді. 1966 жылдың қарсаңында кеңес экономикасында өнеркәсіптің шамамен 300 саласы жұмыс істеп, 47 мың кәсіпорын, 13 мың құрылыс ұйымы, 12 мың кеңшар және 37 мың ұжымшар болды.

Мұндай жағдайда басқарудың қатаң әкімшілдік әдісі экономикалық тұрғыдан қолайсыз әрі техникалық жағынан тиімсіз бола бастады. Өндірісті басқаруда қиындықтар күшейіп, орталықтандыру деңгейі қайшылықтарды тереңдетті. Бұл кәсіпорындардың шаруашылық дербестігін ұлғайту қажеттігін көрсетті. Сонымен қатар кадр әлеуеті де өзгерді: жоғары білімді мамандардың көбі басқару аппаратынан өндіріс саласына ауысып, жұмысшылар мен шаруалардың білімдік әрі кәсіби деңгейі өсті. Осы жағдай еңбеккерлердің білімі мен тәжірибесін толық пайдалануды, ең алдымен жергілікті орындарға көбірек дербестік беруді талап етті.

Басшылықтың ауысуы (1964)

1964 жылғы қазанда КОКП ОК пленумы Н.С. Хрущевті шаруашылық мәселелерін шешуде субъективизмге, волюнтаризмге және басқарудың әкімшілдік әдістеріне бой ұрды деп сынап, оның «өз еркімен» қызметтен кету туралы өтінішін қанағаттандырды. Нәтижесінде ол ОК-тің бірінші хатшысы, Төралқа мүшесі және КСРО Министрлер Кеңесінің төрағасы қызметтерінен босатылды.

КОКП ОК-нің бірінші хатшысы болып Л.И. Брежнев сайланды, ал КСРО Министрлер Кеңесінің төрағасы қызметіне А.Н. Косыгин тағайындалды.