Қазақша рефераттар

Сібір жылнамаларындағы Көшім хан деген тарауда Көшімді Қазақ Ордасынан келген Мұртаза ұлы

Ф.М. Шамшиденова. «Отан тарихы» журналындағы материал негізінде (2005).

Б.з.д. I мыңжылдықта ғұндардың қысымымен Солтүстік Қазақстан мен Батыс Сібірдің орманды-дала тайпаларының бір бөлігі батыс пен солтүстік-батысқа жылжыды. Бұл көші-қон орман белдеуі халықтарының тарихындағы ірі бетбұрыс болды: б.з. II ғасырдың аяғы – III ғасырдың басында олар Башқортстан мен Жоғары Кама маңына еніп, бахмутин, кушнаренковск, харинск типіндегі ескерткіштер қалдырғаны айтылады.

Кейбір топтар Батыс Сібірдің оңтүстігіндегі орманды-далаға сіңіп, жергілікті халықпен араласып кетті. IV ғасырда ғұндар батысқа кеткеннен кейін, орманды-дала тайпалары өз мәдени ерекшеліктерін сақтай отырып, солтүстіктегі орман халқы мен оңтүстіктегі түркі тайпалары мәдениетінің кей элементтерін қабылдай бастады. VI–VIII ғасырларда бұл өңірде угра тайпаларының болғаны, олардың Солтүстік-Шығыс Қазақстанда, Павлодардың Ертіс өңірінде, Түмен маңында мекендегені жөнінде деректер бар. Батыс Сібір даласындағы угорлар ежелгі мадьярлармен байланысты болуы ықтимал деген пікір де кездеседі.

Мәселенің түйіні: қыпшақтар Сібірге «кейін» ғана келді ме?

Кейбір жинақ еңбектерде XIII ғасырда Ертіс өңірінің орманды алқаптарының оңтүстігіне түрік-қыпшақтардың «баса-көктеп» кіргені, ал монғол–татар шапқыншылығы нәтижесінде жергілікті халықтың бір бөлігі ығысқаны жазылады. Угорлардың біразы төменгі Ертіс пен Нарымға кетуге мәжбүр болып, қалған бөлігі сырттан келген тайпалармен араласып, XV–XVI ғасырларда Батыс Сібірде түркі тілдес «татарлар» деп сипатталатын жаңа этникалық топ қалыптасты деген қорытынды жасалады.

Осындай тұжырымдар Батыс Сібірдегі түркі тілдес тайпалар «тек кейінгі орта ғасырда ғана» мекендеді деген жаңсақ пікірге жетелеуі мүмкін. Сондықтан төменде қыпшақтардың ертеректегі іздерін жазба және археологиялық деректер арқылы жүйелеуге талпыныс жасалады.

Ежелгі жазба деректердегі қыпшақ атауы

Қыпшақтар жөніндегі алғашқы мәліметтерді б.з.д. III ғасырмен байланыстыратын пікірлер бар. Б.з.д. 201 жылы Хун мемлекетінің негізін қалаушы Мөде Шаньюй солтүстікте жаулап алған жерлерінің ішінде кюйше (цзюйше), динлин және гэгуньдер аталады. Осы «кюйше» этнонимін «кыйчак» немесе «қыпшақ» деп түсіндіруді алғаш Б. Карлгрен ұсынған.

Картографиялық жорамал

А.Н. Бернштам Мөденің солтүстік жорығын картаға түсіргенде, цзюйше тайпаларын Жоғары Ертіс пен Енисей аралығында қоныстанған деп көрсетеді.

Екі жорықтың «қиылысуы»

Мөденің Монғолиядан солтүстік-батысқа бағытталған жорығы мен Дулу ханның Жетісудан солтүстік-шығысқа қарай жорығын салыстырғанда, қыпшақтар мен Енисей қырғыздары мекендеген ықтимал кеңістік ретінде Батыс Сібірдің оңтүстігіндегі орманды-дала аймағы айқындала түседі.

Бұл қисын қыпшақтардың белгілі бір аймақта ұзақ уақыт (шамамен 800 жылға жуық) орныққанын көрсетуі мүмкін. Мұны археологиялық материалдармен негіздеуге ұмтылған зерттеулер де бар.

Археология: Жоғары Обь мәдениеті және қыпшақ белгілері

М.П. Грязнов Жоғары Обь бойындағы Большая Речка селосында жүргізген қазбаларға сүйене отырып, Жоғары Обь мәдениетінің (б.з. II–VIII ғғ.) біртекті генетикалық негізін және оның одинцов, өтпелі, фомин кезеңдерін ажыратады. Осы ортада Шығыс Еуропа далаларында б.з.д. II мыңжылдықта кең тараған кейбір бұйым түрлері (ауыздық, «сұрақ белгісіне» ұқсас ұзын өзекті сырғалар) ұшырасып, әдебиетте олар «қыпшақтікі» деп те аталған.

Маңызды байқаулар

  • Минусинск қазаншұңқырындағы таштык мәдениетінің ықпалы қыпшақ мәдениетінің қалыптасуына әсер еткен болуы ықтимал.
  • Обьтың жоғарғы жағында өлікті өртеу салты байқалады; бұл дәстүрдің таралу жолы жөнінде әртүрлі болжам бар (Енисей далалары арқылы солтүстік бағыт т.б.).
  • Таштык дәстүрінің кей формалары кейінірек, монғол дәуірі мәдениетінде де қайта көрініс бергені айтылады.

Сросткин мәдениеті және қимақ–қыпшақ кеңістігі

IX ғасырдан бастап Солтүстік Алтай мен Батыс Сібірдің оңтүстік аудандарында сросткин мәдениеті қалыптасады (атауы Бийск маңындағы Сростки селосы жанындағы қазбаларға байланысты). IX–X ғасырларда оған тән өрнекті стиль кең тараған, ал бұл өңір қыпшақтардың қоныстанған кеңістігімен қабысады.

Шекараның көмескілігі

Сросткин мәдениеті аясында қимақтар мен қыпшақтардың арасын дәл межелеу оңай емес: бұл бірлестікте мәдени ықпалдар қабаттасып жатады.

Кең таралу

Түрлі заттар (сүйектен иіп жасалған бұйымдар, қола және сүйек тоғалар, жебе ұштары, белбеу әшекейлері) сросткин үлгілерінің кең аумақта тарағанын көрсетеді.

«Мемлекеттік мәдениет» идеясы

ІХ–Х ғасырларда Батыс Сібірдің орманды-дала аймағында сросткин мәдениеті қимақ–қыпшақ бірлестігі үшін ортақ «мемлекеттік мәдениет» рөлін атқарған болуы мүмкін деген тұжырым бар.

XI–XII ғасырлар: кеңістіктің ұлғаюы және Дешті-Қыпшақ

X ғасырдың ортасында қыпшақтардың Ежелгі Русьтің шығыс шекарасына шыққаны айтылады. Осы тұста Дешті-Қыпшақ ұғымы оңтүстік орыс далаларына тарай бастайды. Солтүстік Қара теңіз өңірінен Солтүстік Алтайға дейінгі аралықтағы археологиялық деректер күрделі этномәдени процестер жүргенін аңғартады.

Шекаралар жөніндегі жинақ түсінік

Батыс Дешті-Қыпшақ

Шығыстан батысқа Жайықтан Днестрге дейін, оңтүстік пен солтүстікте Қара теңіз бен Каспийден қазіргі Саратов маңына дейін созылған кеңістік ретінде сипатталады.

Шығыс Дешті-Қыпшақ

Шығыста Ертіс, батыста Жайық, солтүстікте Тобыл, оңтүстікте Балқаш пен Сырдарияның орта ағысына дейінгі аралықты қамтиды деп беріледі.

Жыр дерегі ретінде келтірілетін үзінді

«…Ел сонда көшті дейді мақұл көріп,
Қырық мың үй бір Дотанның соңына еріп
Тобыл дейтұғын жерге қонды,
Бір ай жарым арада көшіп келіп…»

Бұл мәлімет Тобыл өңірінің де Шығыс Дешті-Қыпшақ кеңістігімен байланысын дәлелдеуге талпыныс ретінде пайдаланылған.

Обь–Ертіс алабы: түркілену және «сібір татарлары» атауы

Обь бассейнінің солтүстігі мен Ертіс сағасы маңында түркілену процесі жүргені айтылады. Бұл өңірді мекендеген угра тілдес халыққа қыпшақ тайпалары елеулі ықпал етіп, орта Ертіс пен Тобыл маңындағы угорларды солтүстікке ығыстырғаны, бір бөлігін ассимиляциялағаны жөнінде тұжырым бар. Тобыл және Бараба татарларының тілі түркі тілдерінің қыпшақ тобына жататыны да осы ықпалмен түсіндіріледі.

XIII–XIV ғасырлардағы деректерде Жошы ұлысының көшпелі халқы «татарлар», «монғолдар», «түріктер», «қыпшақтар» деп әрқалай аталады, олардың ішінде «татар» атауы жиірек қолданылғаны атап өтіледі. Кейін XV–XVI ғасырларда Ресей мемлекеті араласқан Қазан, Астрахань, Қырым және Сібір хандықтарының да «татарлар» деп аталып кетуі терминнің кең әрі шартты қолданылғанын көрсетеді.

Сібір хандығы, Көшім және қазақ әлемімен байланыс

Орыс жылнамалары мен Сібір жылнамаларында Көшім хан туралы мәліметтер кездеседі: «Көшім хан» тарауында оның «Қазақ Ордасынан келген Мұртаза ұлы» екені жазылады. Осыдан Сібір жұртының тарихын қазақ халқының тарихымен сабақтастықта қарастыруға негіз бар деген пікір туындайды.

Едігерді тақтан тайдырған Көшім құрған Сібір хандығының құрамына қыпшақтар да кіргені айтылады. Ертістің жоғары жағы, Омнан әрі өңірлер, Бараба мен Құлынды, Есіл мен Тобылдың жоғары сағалары қазақтардың жазғы жайлаулары болған деген деректер келтіріледі. Бұл кеңістікте қыпшақ текті қауымдардың ықпалы басым болғаны жөніндегі пайым да осы тұрғыдан түсіндіріледі.

Батыс Сібірдің оңтүстігіндегі қыпшақ тарихының 4 кезеңі

  1. 1

    VIII ғасыр: қыпшақ этносының қалыптасуы

    Қыпшақтардың ертеректегі аймақтық орнығуы мен этникалық қалыптасу процесі осы кезеңмен байланыстырылып түсіндіріледі.

  2. 2

    IX–X ғасырлар: қимақ бірлестігі құрамындағы кезең

    Бұл дәуірде мәдени негіз ретінде сросткин мәдениетінің орны ерекше аталып, оның солтүстік аудандарда қыпшақтар тарапынан қабылданғаны айтылады.

  3. 3

    XI–XII ғасырлар: кең территориядағы этномәдени қауымдастық

    Мәдениет синкретті сипат алғанымен, негізгі өзек ретінде сросткин дәстүрлерінің сақталғаны алға тартылады.

  4. 4

    XIII–XIV ғасырлар: Монғол мемлекеті және Жошы ұлысы

    Жошы ұлысы құрамында біртіндеп жаңа «мемлекеттік мәдениет» қалыптасып, терминологияда «татар» атауының жиі қолданылғаны айтылады.

Тобылдың салынуы және XVII ғасырдағы этнодемографиялық көрініс

1587 жылы Тобыл қаласы Мәскеудің бұйрығымен Данил Чулковтың жетекшілігімен салынады. Мақсат — Батыс Сібір орталығындағы түркі тілдес тайпалардың арасына бекініп, саяси үстемдік орнату. Көшім хандығы құлағаннан кейін 1588 жылы Сейтек хан тұтқындалып, Мәскеуге жіберіледі. 1590 жылы Тобыл Түменге бағынуын тоқтатып, Сібірдің дербес уездік қаласына айналады.

XVII ғасырдағы санақ мәліметі (дерек бойынша)

Этникалық топ XVII ғ. басы XVII ғ. ортасы XVII ғ. аяғы
Түркі тілдес 3500 3900 4970
Бұхарлықтар 240 44 280
Остяктар 1700 1920 2630
Барлығы 5440 6000 7880

Б.О. Долгих түркі тілдес халықтарды «татарлар» деп атайды. Егер олардың едәуір бөлігі қыпшақтар болды деп жорамалдасақ, Көшім ханмен бірге кеткендердің де саны аз болмағаны түсінікті. 1598 жылғы Обь бойындағы соңғы шайқас жөніндегі деректерде қаза тапқандар мен тұтқындалғандар туралы мәліметтер келтіріледі; бұдан Көшім айналасындағы адамдардың едәуір ұйымдасқан топ болғанын байқауға болады.

Көшімнің өзі Қазақ Ордасынан келгені ескерілсе, Сібір жеріне жалғыз келуі екіталай: оның нөкерлері мен одақтас топтары болғаны қисынды. Осыған байланысты «сібір татарлары» деген кең атаудың ішінде қыпшақ компоненті маңызды орын алған деген пайым күшейе түседі.