Біз патшаның күйеуі едік

Бір күні патша аңға шығып, үш-төрт күн кешігіп қалады. Сол кезде патшаның әйелі жасырын көңілдесімен кездеседі. Көңілдесі: «Патшаны өлтір, сонан соң мен сені аламын», – дейді. Әйелі қорқады. Сонда көңілдесі: «Әуелі балаңды өлтіре алсаң, кейін патшаны өлтіру қиын емес», – деп азғырады.

Ертеңінде анасы баласына у қосылған ас дайындайды. Бала молдасынан қайтып келіп, атының мұңайып тұрғанын көреді. Сол сәтте құдайдың құдіретімен ат тіл бітіп: «Мен сенің өлетініңе қайғыланып тұрмын» дейді. Сөйтіп, анасы у қосқан асты беретінін ескертеді.

Бала үйге келеді. Анасы: «Кел, қарағым, сен келгенше саған ас әзірлеп қойдым, же», – дейді. Бала асты алып, «Далаға шығып жеймін» деп сыртқа беттеп, әдейі түсіріп төгіп жібереді. Осылайша аман қалады.

Келесі күні анасы көңілдесінің айтуымен у қосылған қаттама дайындайды. Тағы да ат ескертіп қояды. Үйге келген бала қаттаманы алып, итті шақырып алдына тастайды. Ит жеп өлген соң, баланың күдігі күшейіп, анасына өкпелеп, молдасына қайта кетеді.

Үш күннен кейін көңілдесі келіп, істің жүрмегенін естиді де: «Ендеше, алдымен баланың атын өлтір. Ақыл беріп жүрген – сол ат», – дейді. Әйелі: «Балам өлтіртпейді», – дегенде, көңілдесі айла ұсынады: патша оралғанда әйел сырқаттанып қалсын, ал көңілдесі тәуіп кейпіне кіріп, «емі – тұлпар еті» деп талап етсін.

Патша аңнан оралғанда әйелі аунап-қунап «ауруға» түседі. Тәуіп келіп тамыр ұстап: «Бұл кесел қатты, бірақ тұлпар етін жесе ғана жазылады», – дейді. Сосын: «Тұлпар – сіздің балаңыз бағып жүрген ат», – деп патшаны иландырады.

Әкесі баласын шақырып: «Шешең ауырды, тәуіп тұлпар еті дәрі деді. Сенің атың тұлпар екен, сойсақ қалай болады?» – дейді. Бала: «Не деймін, шешем бәрінен қымбат. Сойсаңыз – сойыңыз», – деп сыр бермей шығып кетеді.

Патша аттың жібін шешкенде – бірінші рет, жығып аяғын байлағанда – екінші рет ат шыңғырады. Бала мұны естіп, молдасынан рұқсат сұрап сыртқа шығып, жүгіре жөнеледі. Үшінші шыңғырған сәтте жетіп келіп: «Ата, мен бұл атты туғаннан бері бағып-қағып, бір мінбей кеткелі тұрмын. Екеуміз де арманда қалмайық, бір рет мінейін», – дейді.

Патша баласының тілегін қабыл алып, ер-тұрманын сайлап береді. Бала атқа мініп, қорғанды айнала шауып келіп: «Ата, кімге ұқсаймын?» – дейді. Патша: «Маған ұқсайсың», – дейді. Екінші айналып келіп сұрағанда: «Перизатқа ұқсайсың», – деп жауап береді. Бала: «Қош, аман болыңыз», – деп қамшы басқанда, тұлпар бір айлық жерге бір-ақ жеткізеді.

Сол жерде бала бір қойшының ескілеу киімін өз киіміне айырбастайды. Қажетті жабдықтарын атқа теңдеп, тұлпардың қылынан түтеткі алып, атты қоя береді. Өзі қойшы кейпіне еніп, жақын қалаға бет алады.

Қақпа алдындағы қарауыл ұстап алып: «Қайда барасың? Қайдан келесің?» – деп сұрайды. Бала не сұраса да: «Білмеймін» деп жауап береді. Содан жұрт оны «Білмеймін» деп атап кетеді.

Ол барып патшаның тағының алдына отырып алады. Патша ашуланып: «Мынаны ұстап әкеліңдер!» – дейді. Сұраққа тағы да «Білмеймін» деген соң, патша өлтірмек болады. Уәзірлер: «Өлтірмеңіз, үлкен баққа апарып қоя салайық, сонда жүрсін», – деп тоқтатады. Бала баққа орналастырылады, тамақты қарауыл әкеліп тұрады.

Бір түні бала құдайға жалбарынып: «Осы бақтың ағаштары күл болып, дуалдары құлап жоқ болсын», – дейді. Таңертең бақтың бәрі қирап, күлге айналып жатады. Қарауыл «Не істедің?» десе, бала тағы да: «Білмеймін», – деп қана жауап береді.

Уақыт өте бала қайта тілек тілейді: «Бақ бұрынғысынан да көрікті болсын, қауын-қарбыз піссін, тіпті бір қауыз да пайда болсын». Айтқаны келеді: бақ жайнап, жеміс-жидек молаяды. Патша мұны көріп, баланың бір іске жарар адам екенін аңғарады да, бақылауда ұстайды.

Бір күні патшаның үш қызы бақтың даңқын естіп келеді. Сол кезде бала қауызға түсіп шомылып жатыр екен. Үлкен екі қыз байқамайды, ал кенже қыз көріп, жүрегі елжіреп қалады. Бірақ әпкелеріне тіс жармайды.

Қыздар патшаға қауын апарады. Үлкен екі қыздың қауындары дәмсіздеу, ал кенже қыздікі – шырынды болып шығады. Уәзірлер мұны жорып: «Үлкен екеуі күйеуге берілер жасынан асып барады, ал кенжесі енді бойжетіп, уақыты келді», – дейді.

Патша қыздарын ұзатпақ болып, ел жинап той қамын жасайды. Қыздарды мұнара басына шығарып, әрқайсысына бір-бір алма ұстатады: «Кім ұнаса, соны алмамен ұрыңдар», – дейді. Халық өтіп жатады. Үлкен екі қыз қалаған жігіттерін таңдап алады. Ал кенже қыз ешкімді ұнатпайды.

«Тағы кім қалды?» дегенде, уәзір: «Білмейнім қалды», – дейді. Білмейнімді алдырады. Бала мұнара алдынан өткенде, кенже қыз алмасымен соны ұрады. Патша ашуланып: «Екеуін апарып есекханаға қамаңдар!» деп бұйырады.

Бір күні патша екі үлкен күйеуін шақырып: «Маған киік еті керек, аңға барып әкеліңдер», – дейді. Екі күйеу аттанып жатқанда, бала әйеліне: «Атаңа бар, маған да бір ат, бір мылтық берсін», – дейді. Қыз айтса, патша мазақтап, уәзірлер «жаман ат, жаман мылтық беріңіз» деп қояды. Патша солай етеді.

Бала көшедегі иттердің бірнешеуін жіпке байлап, мылтығын асынып, иттерді қыңсылап сүйретіп, жұртқа күлкі болады. Балалар соңынан еріп, қала сыртына дейін шығарып салады.

Таудың ықтасына жеткенде бір киік алдынан шығады. Бала: «Ішегің шырынға, етің ащыға айналсын», – деп мылтық атады. Киік сол жерде құлайды. Бала олжасын сүйреп келе жатса, екі бажасы (үлкен қыздардың күйеулері) құр қол келе жатыр екен. Олар жалынып: «Бізге де бермесең, патша алдында ұятқа қаламыз», – дейді. Бала келісіп, киікті соларға беріп, өзі ішек-қарнын алып қалады.

Екі күйеу патшаға киік етін жақсылап пісіреді. Бірақ ет ащы болып шығады, патша жемей қояды. Ал кенже қыз ішек-қарынды тазартып, дәмдеп, асына өздері шығаратын бір-екі кесек тезекті көміп жібереді. Патша әуелде ренжісе де, дәмін татқанда астың шырынына таң қалады. Жеп отырып тезек көрінсе, алып тастап жей береді.

Үш-төрт күн өткен соң патша екі күйеуін тағы аңға жібереді. Бала да соңдарынан шығады. Бір кезде тұлпардан қалған қылды түтетсе, баяғы тұлпары қайта алдына келеді. Бала құдайдан тілеп: «Осы жерге бір там салынсын, ішінде киік пен небір аң ойнап жүрсін» дейді. Сол сәтте-ақ қорған пайда болып, ішінде түрлі аң асыр салып жүреді.

Екі күйеу жолда қорғанды көріп, таңғалып ішіне кіреді. Аулада жақсы ат байланып тұр. Сол кезде іштегі адам (бала түрленіп алған) шығып: «Бұл қорған баяғыдан бар, мен осында тұрамын», – дейді. Күйеулер: «Біз патшаның күйеуіміз, қолымыздан ештеңе келмеді. Бір киік берші, ақысын төлейік», – дейді.

Күйеулері кеткен соң бала өз қалпына келіп, әйелі отырған жерге барады. Мұны сырттан байқап қалған патша адам жіберіп, «кім келді?» деп сұратады. Қыз: «Ешкім емес, өз күйеуім келді», – дейді. Патша сенбей өзі келіп: «Сен кімсің?» – дейді. Бала: «Мен – Білмеймін», – деп жауап береді.

Патша болған жайды сұрағанда, бала шындығын айтады: «Мен патшаның баласымын. Әкемнің екі құлы қашып кеткен еді, екеуі де таңбалы болатын. Соларды іздеп жүріп келдім», – дейді.

Патша бүкіл елін жинап, таңбалы адамдарды қаратады. Ешкім шықпайды. Ақыры екі күйеуін тексергенде, бөкселеріндегі таңба анықталады. Патша оларды балаға құл етіп береді. Сөйтіп бала өз қадірін танытып, хан болып, мұратына жетеді.