Тарихи романдары

Ілияс Есенберлин (10 қаңтар 1915, қазіргі Ақмола облысы, Атбасар қаласы — 1983, Алматы) — қазақ әдебиетінің көрнекті өкілі, жазушы, ақын, драматург әрі сценарист. Ол тарихи роман жанрын ұлттық сананың тірек арнасына айналдырып, қазақтың өткенін көркем ой арқылы жаңаша пайымдауға жол ашқан қаламгер ретінде кеңінен танылды.

Қысқаша дерек

Туған жылы мен жері: 1915, Атбасар
Қайтыс болған жылы мен жері: 1983, Алматы
Негізгі жанрлары: Поэзия, проза, тарихи роман
Мемлекеттік сыйлық: 1968 («Айқас»)

Еңбек жолы

1940 жылы Қазақ тау-кен институтын тәмамдап, Жезқазған кеніштерінде инженер болып еңбек етті. Ұлы Отан соғысына қатысып, кейін мемлекеттік және мәдени мекемелерде жауапты қызметтер атқарды.

Қызмет баспалдақтары (негізгі кезеңдер)

1942–1947

Қазақстан КП ОК-нің нұсқаушысы
1951

Қазақ мемлекеттік филармониясының директоры
1953–1954

ҚР Геология министрлігінде аға инспектор
1954–1955

Берсүгір шахта басқармасының (Ақтөбе облысы) бастығы
1955–1957

Қазақ мемлекеттік көркем әдебиет баспасында аға редактор
1958–1967

«Қазақфильм» киностудиясында аға редактор, сценарий редколлегиясының мүшесі
1967–1971

«Жазушы» баспасының директоры
1971–1975

Қазақстан Жазушылар одағы басқармасының екінші хатшысы

Қаламгер есімі Атбасар қаласындағы мектепке, сондай-ақ Алматыдағы көшелердің біріне берілген.

Шығармашылығы

І. Есенберлин әдебиетке алдымен ақын ретінде келді: оның шығармалары 1940 жылдан бастап жариялана бастады. 1960 жылдардан бастап прозаға бет бұрып, повесть, роман, тарихи эпопея жанрларында өнімді еңбек етті.

Поэзиясы мен дастандары

«Сұлтан», «Айша» дастандары (1945)
«Адамгершілік туралы жыр» (өлеңдер жинағы, 1949)
«Большевик туралы поэма» (1957)
«Біржан сал трагедиясы» (1959)

Прозаға келуі және повестері

«Өзен жағасында» (1960)
«Толқиды Есіл» (1965)
«Адам туралы ән» / «Песня о человеке» (орыс тілінде, 1956–1957)

Негізгі романдары мен эпопеялары

Төмендегі тізім қаламгердің кең тараған, әдеби процесте елеулі орын алған шығармаларын жинақтап береді.

Романдар

«Айқас» (1966)

Қазақ интеллигенциясының қалыптасуы, әлеуметтік өзгерістер, ескі сана қалдықтарымен күрес тақырыптары.

Романдар

«Қатерлі өткел» (1967)

Романдар

«Ғашықтар» (1968)

Тарихи романдар

«Қаһар» (1969)

Тарихи романдар

«Алмас қылыш» (1971)

Тарихи романдар

«Жанталас» (1973)

Трилогия

«Көшпенділер» (1976)

Трилогия

«Алтын Орда» (1982–1983)

Өзге романдар

«Көлеңкеңмен қорғай жүр» (1974)

Өзге романдар

«Маңғыстау майданы», «Аманат» (1978)

Театр, кино, аударма

«Таудағы тартыс» (1962) пьесасы Алматыдағы Балалар мен жасөспірімдер театрында қойылды.
М. Ерзинкянмен бірге жазған «Құйма» (1961) киносценарийі бойынша фильм түсіріліп, бірнеше елдің экрандарында көрсетілді.
К. Д. Ушинскийдің «Әңгімелері мен ертегілерін» (1945), М. Жулявскийдің «Қызыл дария» (1956) романын қазақ тіліне аударды.

Таралуы мен аудармалары

Есенберлин прозасының елеулі бөлігі орыс тіліне аударылып, Мәскеулік және республикалық баспалардан жарық көрді. Жекелеген шығармалары украин, латыш, литва, өзбек, алтай, башқұрт, қарақалпақ, венгр, поляк, ағылшын, француз, қытай, неміс, араб, испан тілдерінде жарияланды.

Тарихи романдары

Есенберлиннің қаламгерлік болмысын айқындаған еңбектерінің өзегі — «Қаһар», «Алмас қылыш», «Жанталас» тарихи романдары. Тарихи роман өткен дәуірдің ірі оқиғаларын көркем тілмен қайта жаңғыртып қана қоймай, адамгершілік, психология, мәдениет, билік пен жауапкершілік сияқты мәңгілік мәселелерді тұтастай көтеруімен құнды.

«Алмас қылыш»: роман-хроника табиғаты

«Алмас қылыш» XV ғасыр оқиғаларын жылнамалық ретпен кең қамтиды. Осы себепті туындыны роман-хроника деуге болады: мұнда тарихи оқиғалардың тізбегі жанрлық заңдылық ретінде басым келеді.

Романда Әбілхайыр хан тұсындағы Дешті Қыпшақ кеңістігіндегі саяси текетірестер, қазақ руларының Қазақ хандығы төңірегіне топтасуы, Жәнібек пен Керей бастаған күштердің мақсат-мүддесі, хан ордасындағы күрделі интригалар мен зорлық-зомбылық көріністері суреттеледі.

Негізгі идея

Қазақ руларының бірлесуі, бір хандық аясында ынтымақ құру қажеттігі.

Автор Әбілхайыр тұлғасын біржақты дәріптемей, оның айлакерлігі мен мемлекеттік қабілетін қатар қойып, қатыгездікке, мақсат жолындағы мейірімсіздікке де баруын ашық көрсетеді. Халық өкілдері мен жыраулар сөзі (мысалы, Асан Қайғының қатал сыны) романдағы идеялық салмақты арттыра түседі.

«Қаһар»: ұлт-азаттық күрестің көркем шежіресі

«Қаһар» романында XIX ғасырдың 30–40 жылдарындағы Кенесары Қасымұлы бастаған Ресей отаршылдығына қарсы қозғалыстың тарихи болмысы, ішкі қайшылықтары мен адам тағдырлары кең суреттеледі.

Туындыда Кенесарының қол жинап күреске шығуы, патша бекіністеріне шабуылдары, келіссөз жолдарын қарастыруы, ал қажет тұста күш қолдануға баруы, сондай-ақ осының салдарынан елдің күйзеліске ұшырауы сияқты күрделі жайттар шынайы драматизммен беріледі.

Көркемдік өзек

Ерлік пен парасаттың, билік пен қаталдықтың, үміт пен күйзелістің қатар өрілуі.

Романда Ағыбай, Иман, Бұхарбай секілді батырлардың эпизодтары қозғалыстың ауқымын аша түседі. Сонымен бірге Қоңырқұлжа Құдаймендин бейнесі арқылы мансап үшін арын сататын опасыздық пен қатыгездік айқын әшкереленеді.

Романдары және тарихи сана

Ілияс Есенберлин — қазақ әдебиетінде ең көп роман жазған қаламгерлердің бірі (деректерде 17 роман). Оның «Айқас», «Ғашықтар», «Қатерлі өткел», «Алтын құс», «Маңғыстау майданы», «Көлеңкеңмен қорғай жүр», «Махаббат мейрамы» сияқты туындылары тың тақырып көтеріп, қазақ прозасына жаңа серпін әкелді.

Тарихи тақырыптың қазіргі уақытпен байланысы

Тарихи шығарма — өткен дәуірдің әлеуметтік-эстетикалық реконструкциясы ғана емес. Онда бүгінгі уақытқа қатысты ой, философиялық бағдар, қоғамдық ескерту де қабат жатады. Осы тұрғыдан алғанда «Көшпенділер» мен «Алтын Орда» эпопеялары өткенді айта отырып, қазіргі өмір құбылыстарын тануға мүмкіндік беретін көркемдік фактор ретінде бағаланады.

«Көшпенділер» трилогиясының партиялық идеология қатаң болған кезеңде жазылуы — әдеби құбылыс қана емес, азаматтық тәуекелдің де белгісі. Автор архив деректері, шежірелік мағлұматтар, аңыз-әңгімелер мен этнографиялық сипаттарды пайдаланып, тарихи бейнені сомдаумен қатар, түрлі заман мен қоғамдық жүйедегі мақсат-мүдде, психология сабақтастығын да көрсетеді.

Ерекше атап өтер тұстар

Ұлт тарихының терең қабаттарын көркем санаға қайта әкеліп, тарихи зердені тірілтуге ықпал етті.
Тарихи тұлғаларды біржақты мадақтамай, қайшылықты болмысымен көрсету дәстүрін күшейтті.
Көркем ойды танымдық мазмұнмен ұштастырып, оқырманға жаңа дерек пен жаңа пайым ұсынды.

Марапаттары

Ордендер мен медальдар

Еңбек Қызыл Ту ордені
Құрмет белгісі ордені
«За боевые заслуги» медалі
«За оборону Ленинграда» медалі

Әдеби марапат

Қазақ КСР Мемлекеттік сыйлығының лауреаты (1968) — «Айқас» романы үшін.