Қазақша рефераттар

Терінің құрылысы

Терінің маңызы

Тері — біздің денеміздің сыртқы жабыны. Ол мықты әрі серпімді болып, адамның жеңіл және еркін қозғалуына мүмкіндік береді. Тері ішкі мүшелерді сыртқы соққыдан қорғайды және ағзадағы судың белгілі бір мөлшерін сақтауға көмектеседі.

Қорғаныш

Таза әрі ауруға шалдықпаған тері әртүрлі микробтардың ағзаға енуіне жол бермейді.

Сезімталдық

Тері жүйке ұштарына бай. Сондықтан біз ыстықты, суықты, жанасуды және ауырсынуды сезіп, күюден, үсуден, жарақаттанудан сақтана аламыз.

Жылу реттеу және зат алмасу

  • Тері дененің ысып немесе суып кетпеуіне қатысып, дене қызуын тұрақты ұстауға көмектеседі.
  • Артық тұздар мен зиянды заттар тер арқылы (терлеу арқылы) сыртқа шығарылады.
  • Тері газ алмасуға аз мөлшерде қатысады: оттегін сіңіріп, көмірқышқыл газын бөледі.

Терінің құрылысы

Тері үш қабаттан тұрады: сыртқы қабат (эпидермис), ішкі қабат (нағыз тері, дерма) және ең терең қабат — шел (теріасты май қабаты).

Сыртқы қабат — эпидермис

Эпидермис эпителий ұлпасынан құралады. Оның үстіңгі бөлігі өлі жасушалардан тұрады: олар теріні қатты бөлшектердің, газдардың және сұйықтықтардың әсерінен қорғайды.

Өлі жасушалардың орнына үнемі жаңа жасушалар түзіліп отырады. Жаңа жасушаларда бояғыш заттар (пигменттер) болады — олар терінің түсін анықтайды және ағзаны күн сәулесінен қорғайды. Пигменттердің түзілуі күн сәулесінің әсерімен күшейеді.

Ішкі қабат — дерма

Дерма дәнекер ұлпасынан тұрады және эпидермистен әлдеқайда қалың. Ол теріге серпімділік береді.

Бұл қабатта қан тамырлары мен жүйке ұштары көп. Сондай-ақ шаш түбі, май бездері және тер бездері орналасады.

Тер бездері тер бөледі: тер буланғанда адам салқындайды, бұл ағзаны қызып кетуден қорғайды.

Май бездері тері майын бөледі: ол шаш пен терінің бетін майлап, жұмсақтық пен серпімділікті арттырады.

Шел қабаты — теріасты майы

Тері астындағы май қабаты ішкі мүшелерді қоршап, оларды зақымданудан және салқындаудан сақтайды. Сонымен қатар ол энергия қоры қызметін атқарады.

Терінің қосалқылары: шаш және тырнақ

Шаш пен тырнақ — терінің мүйізденген түзілімдері. Шаш денені жауып тұрады. Шаштың түбіне қан тамырлары, жүйке ұштары және бұлшықет талшықтары жақын орналасады. Шаштың түсі ондағы бояғыш заттарға байланысты, ал пигменттердің азаюынан шаш ағарады.

Тырнақ саусақ ұшын зақымданудан қорғайды.

Терінің құрылысына кіретін негізгі бөліктер

  • Жанасу денешігі
  • Жүйкенің бос ұшы
  • Тақташалы денешік
  • Тері түгі (шаш)
  • Эпидермис
  • Нағыз тері қабаты (дерма)
  • Май безі
  • Түк ұясы (фолликул)
  • Қан тамырлары
  • Дәнекер ұлпа
  • Тер безі
  • Шелдегі май ұлпасы

Шаш және оның гигиенасы

Адам денесінің алақан, саусақ, ерін және табаннан басқа бөліктерін түк басып тұрады. Денеде үш түрлі түк өседі: ұзын түк (бас шашы), қылшықты түк (мұрт, сақал, танау мен құлақ жолындағы түктер) және жұмсақ түктер (дененің қалған бөліктерінде).

Шаш туралы негізгі деректер

  • Шаштың түбі терідегі шаш ұясында (фолликулада) орналасады.
  • Бас терісінде шамамен 100 мыңнан астам (сары шашты адамдарда орташа 80 мың) шаш түбі болады.
  • Шаш негізінен кератин нәруызынан, сондай-ақ күкірт пен азоттан құралады.
  • Күніне шамамен 100 шаш түсіп, соның орнына жаңасы өседі.
  • Бас шашы орта есеппен 2–4 жылда, кірпік 4–5 айда жаңарып отырады.
  • Дені сау адамда шаш айына орташа есеппен 1 см өседі.

Шаштың жағдайына әсер ететін факторлар

Шаштың өсуі, сақталуы және түсуі ағзаның жалпы күйіне тікелей байланысты: зат алмасу, жүйке жүйесі, ішкі секреция бездерінің қызметі маңызды рөл атқарады. Шаштың жылтырлығы мен майысқақтығы май бездері бөлетін майдың құрамына да тәуелді.

Шаш күтімі — жалпы күтімнің бір бөлігі: еңбек пен демалысты дұрыс ұйымдастыру, құнарлы тамақтану және дене шынықтыру шаш саулығына оң әсер етеді.

Күнделікті күтім бойынша ұсыныстар

Жуу және тазалау

  • Шашты майдан, шаң-тозаңнан және қайызғақтан уақытында тазартып, жуып-күту керек.
  • Әдетте шашты аптасына 1 рет жуған дұрыс.
  • Сабынды шаш пен бас терісінің түріне қарай таңдаңыз (құрғақ немесе майлы).

Судың сапасы

Кермек су (кальций, магний, темір тұздары көп болғанда) шаш пен теріні құрғатып, қайызғақтың пайда болуына және шаштың сынғыш болуына ықпал етеді.

  • Кермек суды жұмсарту үшін: суды 1 сағат қайнатуға болады.
  • Немесе 5 л суға 2–3 шай қасық ас содасын қосуға болады.

Кептіру және тарау

  • Шашты орамалмен құрғатқан дұрыс; желмен кептіруге болмайды.
  • Ұзын шашты — ұшынан бастап, қысқа шашты — түбінен бастап, сирек тісті тарақпен тараңыз.
  • Бас терісін уқалау қанайналымды жақсартып, шаштың өсуіне пайдалы.

Зиянды әдеттерден сақтану

  • Шашты қатты тартып, бұрап өру қанайналымды нашарлатып, селдіреуге және түсуге әсер етеді.
  • Тым тар немесе ауыр бас киімді үнемі кию зиян.
  • Ыстықта да, қатты суықта да бас киімсіз жүрмеңіз.
  • Шашты химиялық бояу және химиялық бұйралау шаштың сапасын төмендетуі мүмкін.
  • Жаңбыр және қар суымен жууға болмайды: ауа ластануына байланысты құрамында шаң-тозаң мен қышқылдар болуы мүмкін.

Шашты уақытылы қысқартып, сәндеп жүру — ұқыптылық пен мәдениеттіліктің белгісі.

Тырнақ гигиенасы

  • Тырнақты аптасына бір рет немесе екі аптада бір рет алып отырған дұрыс.
  • Мұны моншадан кейін жасаған ыңғайлы: тырнақ жұмсарып, оңай алынады.
  • Тырнақты кеміруге болмайды: бұл тырнақтың дұрыс өсуіне кедергі жасап, микробтардың түсу қаупін арттырады.

Теріде кездесетін кейбір өзгерістер

Кейде тері бетінде мең (қара немесе қызыл түйінді өсінді), бетте және қолдың сыртында секпіл кездеседі. Бұлардың бір бөлігі тұқым қуалайды, ал кейбірі зат алмасудың бұзылуымен байланысты болуы мүмкін. Сонымен қатар теріде қал тәрізді пигментті аймақтар, бөрткен тәрізді меңдер және қол-аяқта мүйізденген өсінді — сүйел пайда болуы ықтимал.

Жылу реттеудегі терінің маңызы

Тері — жылу реттейтін маңызды мүше. Адам денесінің қызуы әдетте тұрақты болып, көп жағдайда +37°C шамасында сақталады. Ағзада жылу үздіксіз өндіріледі, ал оның артық мөлшері тері арқылы және тыныс шығарғанда сыртқы ортаға бөлінеді.

Ыстықта не болады?

Ауа температурасы көтерілгенде қан тамырлары кеңейеді. Соның нәтижесінде дененің шеткі бөліктеріне қан ағымы артып, артық жылу сыртқа көбірек беріледі.

Ылғалдылық жоғары болса, жылудың бөлінуі қиындайды. Мұндай жағдайда жүрек-қантамыр және тыныс алу жүйелеріне салмақ түсіп, адамның жағдайы нашарлауы мүмкін.

Суықта не болады?

Суық күндері қан тамырлары тарылып, жылу ішкі мүшелер қызметін қамтамасыз етуге сақталады. Тер өте аз бөлінеді.

Ал ыстықта дене еңбегімен шұғылданғанда тер көп бөлінеді: тердің булануы артық жылуды жұмсап, дене қызуын тұрақты деңгейде ұстайды.

Маңызды ескерту

Өте ыстық климатта тәулігіне 12 литрге дейін тер бөлінуі мүмкін. Қатты терлеу жүрек пен қан тамырларына күш түсіреді және термен бірге маңызды тұздардың көп жоғалуы ағза қызметіне кері әсер етуі ықтимал.

Теріде болатын аурулар және алғашқы көмек

Күбіртке

Күбіртке — саусақтағы тырнақ көбесінің іріңдеп қабынуы. Ол көбіне жарақаттан кейін микроб түсуінен пайда болады. Ауырсыну күшейіп, саусақ ісінеді, қызару мен іріңдеу байқалады.

Алғашқы әрекет

  • Жарақаттанғанда йод немесе бриллиант көгін жағып, таза дәкемен байлаңыз.
  • Күбіртке кезінде саусақты күн сайын 10–15 минут жылы суға малып, дәрі жағып, таңып қойыңыз.
  • Дәрігерге қаралу қажет.

Күйік

Күйік ыстықтан, қайнаған судан, қызған темірден, оттан, сондай-ақ химиялық заттардан (қышқыл, сілті және т.б.) болады. Тері қызарып, ауырады, күлдіреп, ішінде сұйықтық жиналуы мүмкін; ауыр жағдайда тері жансызданып, қарайып кетеді.

Алғашқы көмек (химиялық күйік)

  • Күйген жерді салқын сумен жуыңыз.
  • Қышқыл күйдірсе — ас содасының әлсіз ерітіндісімен жуыңыз.
  • Сілті күйдірсе — сірке қышқылының әлсіз ерітіндісімен жуыңыз.
  • Зардап шеккен адамды медициналық мекемеге жеткізіңіз.

Үсік

Үсік — аяздың және суық желдің әсерінен тері мен тіндердің зақымдануы. Көбіне бет, құлақ, қол-аяқ саусақтары үсиді; киім жұқа немесе аяқ киім тар болса, қауіп артады.

Алдымен үсіген жер қызарады, кейін бозарып, домбығып, сезімталдығы төмендейді; ауыр жағдайда қарайып кетуі мүмкін. Күшті күйік пен ауыр үсікті емдеу күрделі.

Тері ауруларын зерттейтін ғылым

Тері ауруларын зерттейтін ғылым — дерматология, ал осы саладағы дәрігер — дерматолог.

Терідегі рецепторлар және сезімталдық

Терінің әр қабатында орналасқан рецепторлар суықты, ыстықты, қысымды және басқа да әсерлерді қабылдайды. Терідегі тітіркендіргіштер жүйке ұштарын қоздырып, қорғаныш реакцияларын іске қосады.

Негізгі рецептор түрлері

  • Жанасу денешігі — саусақ ұшында, алақанда, табанда, ерінде, тілде көбірек болады; жанасуды нәзік сезуге көмектеседі.
  • Тақташалы денешік — терең қабатта орналасады; көбіне сіңірде және шажырқайда кездеседі; дірілді, теңселуді және қысымды сезеді.
  • Жүйкенің бос ұштары — өте сезімтал; жанасу, жылу, суық және ауырсынуды қабылдауға қатысады.

Төрт негізгі сезім

Терінің сезімталдығын қалыптастыратын негізгі қабылдаулар: сипап сезу, жылуды сезу, суықты сезу және ауырсынуды сезу.

Осы сезімдер адамның өзін қауіптен сақтандыруына, қоршаған ортаға бейімделуіне көмектеседі.