Тез әкеліп алтынымды орнына қой
Ханның тілсіз баласы туралы хикая
Ертеде бір хан өмір сүріпті. Оның жалғыз баласы бар екен. Баласының еш кемдігі жоқ: құлағы естиді, көзі көреді. Бірақ бір ғана мұңы — сөйлемейді, тілі жоқ.
Хан баласының тілсіздігіне іштей қайғырып, бір күні елін жиып: «Кімде-кім баламды сөйлетсе, өгіз тұлыппен алтын беремін», — деп жар салады. Жан-жаққа хабар тарайды.
Бір күні бұл хабарды естіп, ханға бір қарт келеді. Ол: «Уәдеңде тұрсаң, балаңды сөйлетемін», — дейді. Хан да райынан қайтпайтынын айтып, ел-жұртын түгел жинауға бұйырады.
Хан халық алдына қартты шығарып: «Осы кісінің сөзін тыңдаңдар», — дейді. Қарт алдымен ханзаданы қасына жақындатуды сұрайды: құлағы естиді, тыңдап отырсын.
Қарттың айтқан ғибратты әңгімесі
Қарт баяғыда төрт хан өмір сүргенін айтады.
Бірінші хан
Айшылық жерді алты аттап өтетін жүйрік аты болыпты.
Екінші хан
Дүниенің жүзін тегіс көретін шар айнасы болыпты.
Үшінші хан
Дуагөй, өлгенді тірілтетін молдасы болыпты.
Төртінші хан
Айдан ару, сүттен сұлу қызы болыпты.
Қатар отырған үш хан сұлу қызға ғашық болып, үшеуі де жаушы жібереді. Бірақ қыздың әкесі біріне берсе, екіншісінен қауіптенеді; екіншісіне берсе, үшіншісінен қауіптенеді. Үшеуімен бірдей жауласудан қорқып, қызын темір үйге қамап ұстайды.
Еркіндік көрмеген қыз құсаға батып, сары ауруға ұшырап, өлім аузында жатады. Мұны білген үш хан өзара келісе отырып: «Қыз өлсе де, тірілтсек те — бәрібір аламыз» деп, айнасы бар ханға бақылауды тапсырады.
Үш олжа — бір мақсат
Айна қыздың қай сәтте жан тапсырғанын көрсетеді. Сол кезде молданы жүйрік атқа мінгізіп, қыз жатқан жерге жеткізеді. Молда дұға оқып, қызды тірілтіп, үш ханның ортасына әкеледі.
Енді дау басталады: қызды кім алуы керек? Бірі «айна иесі алсын» дейді, бірі «ат иесі алсын» дейді, бірі «молдасы бар хан алсын» дейді. Уәзірлер де, ханның өзі де нақты шешім айта алмай дағдарып қалады.
Ханзаданың алғашқы сөзі
Дәл сол сәтте ханның тілсіз баласы орнынан атып тұрып: «Мен айтайын», — дейді.
«Айнамен көргеннен не пайда? Өлгенді көрді де қойды. Атпен барғаннан не пайда? Өлгенге барды. Ал өлгенді тірілткен — молда. Сондықтан қызды молдасы бар хан алуы керек».
Ханзаданың тілі шыққанын көрген жұрт ду ете түседі. Хан қуаныштан той жасап, қарт қонағына уәде еткен сыйын береді: өгіз тұлып алтын, ат, шапан. Қартты құрметпен шығарып салады.
Бірақ арада уақыт өткенде хан баласын қайта сөйлеткісі келсе, ханзада тағы да тіс жарып үн қатпайды. Хан аң-таң болып, тағы жар салады: «Кім баламның сөйлегенін естіп, дәлелдесе — ат басындай алтын беремін».
Қаздың дауы және құлдың дауы
Бір күні ханзаданың отауынан таңсәріде екі қаз қаңқылдап ұшып өтеді. Ханзада мерген екен: керегенің басында тұрған мылтығын алып, сыртқа жүгіріп шығып, қаздың бірін атып түсіреді.
Сонда ол қазға қарап: «Үндемесең құтылар едің, үндеймін деп тұтылдың-ау», — деп қояды.
Мұны есік алдында жүрген бір құл естіп қалады да, ханға жүгіріп барып «балаң сөйледі» деп сүйінші сұрайды. Хан қуанып, уәде еткен ат басындай алтынды береді.
Әділеттің ашылған сәті
Хан кейін баласын шақырып сөйлетпек болса да, ханзада тағы үндемейді. Ашуланған хан құлды шақырып: «Өтірік айтсаң, алтынымды қайтар; қайтармасаң, дарға асамын. Не болмаса баламды сөйлет!» — дейді.
Қорыққан құл ханзадаға жалынып барса да, ханзада тыңдамайды. Ақыры хан жендеттерге құлды дарға апаруды бұйырады. Жендеттер мойнына шынжыр салып, сүйреп әкеткенде, ханзада жүгіріп келіп құлды босатуды ишаралайды. Жендеттер көнбеген соң, ханзада ханның алдына бірге баруды сұрайды.
Ханзаданың сөзі: «Мен екі қаздың қаңқылын естіп, сыртқа шығып бірін атып түсірдім. Сонда: ‘Үндемесең құтылар едің, үндеймін деп тұтылдың-ау’ дедім. Құлдың айтқаны рас. Оны босатыңдар».
Сөйтіп құл босатылады. Ханзада соңында тағы бір шындықты айтады: «Менің тілім бар. Бірақ сөйлеспеймін. Басқа пәле — тілден. Қаз да үндемесе құтылар еді; мен де көп сөйлесем пәлеге қалармын деп сақтанамын».
Қорытынды ғибрат
Бұл хикаяның өзегі — ақылдың дауыстан емес, салмақтан табылатыны. Кейде бір ауыз сөз әділдікті орнатады, ал орынсыз сөз адамды өзіне-өзі тұзақ қылады.