Пәледен аяғымды құтқар
Бір күні түлкі жортып жүріп, қақпанның үстінде өліп жатқан бір балықты көреді. Түлкі балықты құйрығымен сипап, тартып көреді, бірақ қақпаннан шығара алмайды. Балық ірі екен, түлкінің құйрығының қуаты жетпейді.
Балықты алып жей алмай ызаланып, жолмен жортып келе жатса, алдынан бір маймыл кездеседі. Түлкі маймылды көріп, басын төмен салып, құйрығын бұлаңдатып, еркелеп, ыржаңдап күліп сәлем береді.
Құрметтің астарындағы есеп
Маймыл сәлемін алып: «Жол болсын, түлкі би! Бұрын мұндай құрмет қылмаушы едіңіз, енді қалайша құрмет қылдыңыз?» — дейді.
Сонда түлкі: «Сүйінші беріңіз, патша сайламаққа келдік!» — деп сөз бастайды. Көп аң-жан кеңес құрып, араларынан патша сайламақ болыпты. Түлкі маймылға қарап: «Сенің білімің көп еді, осы кеңесіміз мақұл ма?» — дейді.
Түлкінің уәжі: «Арыстан емес, маймыл»
Түлкі жұртқа айтқан ақылын маймылға да жеткізеді: «Маймылдың білімі көп, адамзатқа ұқсайды. Маймылды патша сайласаңыздар, үлкен-кішіміздің жайын білер, әділетсіз іс қылмас» — дейді.
Ал арыстан туралы: «Күші көп. Өзіне ықтияр тиген соң, ойына келгенін қылар; жазықты-жазықсызға қарамай әлсізді қырып тастар» — деп қауіп айтады.
Жиылғандар бұл ақылды ұнатады: «Түлкі бидің ақылы — табылған ақыл» — деседі де, маймылды тез тауып келуді тапсырады.
Түлкі: «Бәрінен бұрын сізге келіп жолықтым. Құрмет қылып тұрғанымның мәнісі — осы» — дейді.
Маймылдың қуанышы және уәде
Маймыл қуанып: «Халық ұнатса, патшалықтан несіне қашайын. Әлім келгенше әділетпен іс қылармын» — дейді.
Түлкіге де алғыс айтып: «Сүйіншіңді оңдап берермін. Қолыма билік тиген уақытта, сенің сөзіңді жерге тастамаспын» — деп уәде береді де: «Жүр, бастағын» — дейді.
Қақпанға апарар жол
Түлкі біраз жер бастап келеді де, әлгі қақпан мен балыққа жақындағанда тоқтай қалады. Маймылға қарап: «Патша, бір өтінішім бар: қарным аш. Сіз бір дұға қылыңыз. Мен “әумин” десем, Құдай қабыл қылар. Бір тамақ табылып қалар» — дейді.
Маймыл өз тілімен дұға қылады. Түлкі: «Әумин!» — деп, алдыңғы екі аяғын көтереді.
Дұға біткен соң, екеуі бір қырдан қылт етіп шыға бергенде, қақпанда жатқан балыққа жолығады. Түлкі: «Дұғаңыз қабыл болған екен. Даяр тамаққа жолықтық. “Өлмесін деген құлға өлі балық жолығар” деген осы. Міне, жеңіз!» — дейді.
Әдеп деген сылтау
Маймыл: «Қарным ашты деген едің, өзің же ғой. Мен бүгін ас жемесем де, қуанышыммен-ақ тоқпын» — дейді.
Түлкі болса «әдептілікке» сүйенеді: «Егер алты күн аш жүрсем де, астың алдын әуелі сіз татпай, қайтіп жеймін? Би патшасынан бұрын ас жемейді» — дейді.
Маймыл қақпанға қарай аяғын бір басып қалғанда, қақпан сарт етіп аяғын қысады. Серпуімен балық ыршып барып басқа жерге түседі. Түлкі балықты қағып алып, жеп қояды.
Соңғы сөз: «Қақпанға сені патша қылдым»
Маймыл сасып: «Патша болған соң ғана кешемін! Пәледен аяғымды құтқар!» — деп түлкіге жалынады.
Түлкі мысқылдап: «Әр алуан ойыншы едің, ойнап айтасың ба, шындап айтасың ба? Амалды сөкпе, абыройды төкпе!» — дейді де, өз «даналығын» төгілтеді.
Түлкінің түйіні
«Екі бақ бар: бірі басқа қонады, бірі аяққа қонады» — дейді.
«Аяғыңнан қан қақса да отыр! Аузыңнан зар қақса да отыр! Тепкілесең кетпейтін темір бақ қонды!» — деп кекетеді.
Соңында: «Қақпанға сені патша қылдым! Қайыр қош, аман бол, патшалығың баянды болсын!» — деп, жүріп кетеді.
Осылайша түлкінің алдауы «құрмет», «әділет», «әдеп» деген сөздердің тасасында іске асады: маймылға патшалық уәде етіледі, ал нәтижесінде — қақпанға түскен аяғы мен құр сөз ғана қалады.