Қазақша рефераттар

Майлықожа Сұлтанқожаұлы (1835 - 1898) - қазақтың халық ақыны (суырып салма ақын)

Майлықожа Сұлтанқожаұлы (1835–1898) — қазақтың халық ақыны, суырып салма дәстүрдің көрнекті өкілі. Ол қазіргі Оңтүстік Қазақстан облысы, Отырар ауданының Қожатоғай ауылында дүниеге келген. Ауыл молласынан сауат ашып, ескіше хат таныған.

Ақын 14 жасында әкесінен айырылып, тағдыр тауқыметін көп көреді. Осы кезеңнен бастап терме-толғау шығарып, айтыс өнеріне ден қояды. Ұлдары — Асан, Жолбарыс, Исабек — әке жолын жалғап, сөз өнерін ұстаған «апайтөс» ақындар ретінде танылған.

Өмірі мен әдебиеттегі орны

Майлықожа XIX ғасырда өмір сүрген ақын-жыраулардың ішінде өзіндік орны бар, халық ықыласына бөленген тұлға. Артына мол мұра қалдырған ақынның өнегелі өлең-термелері кейінгі буынға рухани бағдар болды.

Атақты Жамбыл ақын да оның ақындығын жоғары бағалап, ғибраты мол жыр-термелеріне сүйсіне сөйлегені айтылады: «Майлықожа, Сүйінбай — пірім еді сиынған» деп бағасын берген.

Майлықожа өлеңдерін көбіне ауызша шығарғанымен, өзі жазып қалдырған мұралары да кездеседі.

Мұрасының тақырыптық- жанрлық өрісі

Ақынның әдеби мұрасын жанры мен мазмұнына қарай бірнеше арнаға бөлуге болады:

  • Ғибрат, нақыл сөздер

    «Ер көгерер дұғамен», «Жолдас болсаң жақсымен», «Жақсы адам қартайса» сияқты өлең-термелер.

  • Арнау өлеңдер

    «Ахмет төреге», «Тұрлыбекке» және басқа да арнаулар.

  • Дастан- мысалдар

    «Қасқыр», «Тотынама», «Аңқау мен қу», «Шора батыр», «Үш жігіт».

  • Айтыстар

    Замандастарымен сөз сайыстары арқылы танылған мұра.

Айтыс өнеріндегі өткірлік пен ой тереңдігі

Майлықожа ақынның Сүйінбай, Мәделқожа Жүсіпқожаұлы, Күдеріқожа, Құлыншақ, Айман-Гүлханым, Ұлбике және қырғыз ақыны Жаныс сияқты сөз жүйріктерімен айтысуы — оның шындықты ту еткен, білімді, ойы ұшқыр шайыр болғанын айғақтайды.

Құлыншақпен қағыс

«Майлы, Майлы дегенмен май болмадың,

Жұрттан алып жегенмен бай болмадың»

Майлықожаның жауабы:

«Сен Құлыншақ болғалы талай болды,

Не құлын, не жабағы тай болмадың»

Гүлханыммен қалжың

«Кедейсің, қызды жылқысы көп бай алады»

Майлықожаның орнықты жауабы:

«Бибіміз тегін қызды күндемейді,

Алдың деп мұны қайдан үндемейді.

Батыр бір оқ, бай бір жұрт — бәрі бекер,

Дүниенің байлығы тілде дейді»

Жаныспен сөз тартысы

Қырғыздың Асыл деген байының тойында қазақ ақындарына дес бермеген Жанысты Майлықожа тарихтың, мәтіннің һәм дәлелдің күшімен тоқтатады. Бұл эпизод оның білімдарлығын, соның ішінде Бұхара–Самарқан тарапынан алған ілімі туралы түсінікті күшейтетін дерек ретінде айтылады.

«Молдалар кітап оқып мән айтады,

Білмесе бекер сөзді неге айтады.

Қыс-асыл әмбиенің кітабында

Қырғыздың ата тегін ит деп айтады»

Қасымбек болыстың бәйбішесіне жауап

Бірде Қасымбек болыстың бәйбішесі ақынның «тартпа желдігіне» өкпелеп, «Үш күн күттік, бізді бір мақтамадың…» деп тиіседі. Сонда Майлықожа елдің көңілін таба сөйлеп, сөзге тоқтайтын жұртты разы еткен:

«Қазақтың оза шапқан майлысы едім,

Бұл өлеңім болмаса қай кісі едім.

Бес-алты ауыз өлеңді айтып беріп,

Көңілін қош қылайын бәйбішенің.

Жоғалмаса құрысын тартпа желдік,

Бұрын қай ер-тоқымы сай кісі едім»

Жинақтар мен зерттелуі

Майлықожа ақынның бірқатар өлеңдері Я. Лютиштің құрастыруымен 1883 жылы Ташкентте жарық көрген «Қырғыз хрестоматиясы» кітабына енген.

Ол ауыз әдебиетін терең білген. Фольклоршы Ә. Диваев мол деректерді Майлықожадан алғаны көрсетіледі.

Көптеген шығармалары «Үш ғасыр жырлайды» (1964), «Бес ғасыр жырлайды» (1964), «Ай, заман-ай, заман-ай» (1991) жинақтарында, сондай-ақ «Нақыл» (1972) атты жеке кітапта жарияланған.

«Айтыс» жинағына (2 том, 1988) ақынның бірқатар айтыстары енгізілген.

Есімі ұлықталған орындар

  • Шымкент қаласында Майлықожа Сұлтанқожаұлына ескерткіш мүсін орнатылып, бір көшеге есімі берілген.
  • 2009 жылы Түркістан қаласында, Қожа Ахмет Иасауи атындағы Халықаралық Қазақ-Түрік университетінің мәдениет орталығында ақынның 175 жылдығына арналған «Қазақ әдебиетіндегі кітаби ақындар дәстүрі» тақырыбында ғылыми-теориялық конференция өткен.

Санаты: KZ портал — Қазақша рефераттар жинағы.