Мұртаза БҰЛҰТАЙ

Түркілердің ислам тарихы мен мәдениетіндегі ерекше орны

Ислам әлемдік мемлекеттердің ресми діні болған дәуірлерде — мысалы, Әмәуи (661–750), Аббаси (751–1258), Селжүк (1040–1157), Осман (1299–1922) кезеңдерінде — азат етілген немесе қосылған өңір тұрғындарын жаппай дінге енгізу, яки мұсылман болуға зорлау сияқты жүйелі құбылыстар айқын байқалмайды. Керісінше, өзге дін өкілдеріне белгілі бір еркіндік беріліп, олардың тілін, жазуын, салт-дәстүрін сақтауына мүмкіндік жасалғаны көптеген деректермен көрінеді.

Ислам билігіндегі жөһит, несториан, православ, католик, будда діндерінің өкілдері өз қауымдық өмірін жалғастырды; кей өңірлерде олардың діни-мәдени тынысы мұсылман билеушілерінің қамқорлығы нәтижесінде кеңейе түсті. Осман билігі құрамында ұзақ ғасыр өмір сүрген Грекия, Бұлғарстан, Мажарыстан, Сербістан, Рұмыныстан, Әрмәния, Гүржістан (Грузия) сияқты аймақтар, сондай-ақ Африкадағы және Моғолдар билігіндегі Үндістан халықтары өз дінінен күштеп аластатылғаны туралы тұжырым жалпы сипаттағы тарихи бейнеге сәйкес келе бермейді: исламның таралуы көбіне ғасырларға созылған табиғи үрдістер арқылы, қабылдаушы қауымдардың өз ықтиярымен жүзеге асқан.

Исламның Түркістанға орнығуы: ерікті қабылдау және тарихи куәліктер

Әсіресе X ғасырда исламның Орта Азияда толқын-толқын тарағаны байқалады. Тарихи әдебиеттерде 960 жылы «200 мың шатыр» түркі халқының исламды қабылдағаны айтылады. Бұл — шамамен екі миллионға жуық қауымның жаңа дінге қосылуы ретінде бағаланып, адамзат пен түркі халықтарының тарихындағы ірі оқиғалардың бірі саналады. Ибн әл-Әсир мұны қысқа да нұсқа жеткізеді: «Түріктерден екі жүз мың шатыр адам мұсылман болды».

Шындығында, Әмәуи дәуірінде басталып, Аббаси дәуірінде кемеліне жеткен түркі факторы мың жылдан астам уақыт ислам әлемінің саяси-әскери қуатының маңызды тірегіне айналды. Исламның кең географияларға таралуында, ғылым, техника, өнер салаларындағы ірі жетістіктерде түркі халықтарының үлесі аса зор.

Түркілер және біртұтас мұсылман кеңістігінің қалыптасуы

Түркілер құрған мемлекеттер мұсылман үмбетінің басын қосуға, бір билікке ұюына ықпал етті; Қытай мұхитынан Әндүлүске, яғни Атлант мұхитына дейінгі ұлан-ғайыр аумақтағы мұсылман қауымдарының ортақ саяси-мәдени сипаттарға ие болуына қызмет етті. Ұзақ ғасырлар бойы ислам әлемінің дүниежүзілік саясаттағы өкілдігіне түркі мемлекеттері айрықша ықпал еткені белгілі.

Исламға дейінгі рухани ізденістер және көптүрлі діни тәжірибе

Түркі халықтары тарихында исламға дейін тұтастай біркелкі дін үстем болған емес. Ұлыстар мен тайпалар мәдени даму сатыларына қарай көптәңірлі нанымдардан алыстап, біртіндеп біртәңірлі дәстүрлерге жақындай түсті. Бұл үдерісте зороастризм, буддизм, манихейшілік, жөһиттік және христиандық ықпалдардың әр кезеңде таралғаны айтылады.

Мәтіндегі ойдың түйіні мынаған саяды: осы рухани ізденістердің өзі түркі қоғамдарының зердесін, жүрегін хақ дінді қабылдауға дайындаған болуы мүмкін. VII ғасырда исламның адамзатты ортақ ақиқатқа шақырған үндеуі түркі ұлыстарына да жетіп, олар бұл шақыруға ықыласпен қосылды. Содан бастап ислам көп түркі қауымдары үшін біріктіруші өзекке айналып, өзара қақтығыстарды тежеуге, тілдік-мәдени жалғастықты сақтауға ықпал еткені айтылады.

Түркілердің ислам өркениетіне қосқан үлесі: ғылым, әдебиет, тіл

Ислам дәуірінде түркі әдебиетінің алтын кезеңі басталғаны ретінде бірқатар іргелі еңбектер аталады: Жүсіп Хас Хажибтің «Құтты білік», Қашғарлық Махмұдтың «Түрік лұғатының диуаны», әз-Замахшаридің «Мұқаддимат-ұл әдеб», Ахмед Йесеуидің «Хикмет диуаны» және басқа да мұралар. Исламға дейінгі жазба материал аздау болғанымен, ислам дәуіріндегі әдебиет пен өнер туындылары мұражайлар мен архивтерді толықтырып, әлемнің ірі кітапханаларында құнды экспонаттар қатарынан орын алды.

Сонымен бірге түркі тілдерінің зерттелуіне, медреселерде оқытылуына жағдай жасалғаны айтылады. Түркі тілінің грамматикасы мен сөз байлығына қатысты араб-мұсылман авторлары тарапынан жазылған еңбектерден бірнешеуі аталады: Әбу Хайанның «Китаб әл-Идрак ли лисан әл-Әтрак», сондай-ақ авторы беймәлім «Китаб әт-Тұхфат әз-Зәкия фи лұғат әт-Түркиййа» және «әл-Қауа-а-нийн әл-Кұллия ли-забт әл-Лұғат әт-Тұркиййа».

Біріктіруші дін және ортақ мәдени кеңістік

Ислам өз аясына кірген халықтарды өңіне, санына, байлығына қарамастан бір ортақ рухани кеңістікке ұйыстырған дін ретінде сипатталады. Түркі халықтарының өзара түсінісуі мен ортақ ұғымдарды бөлісуінде (тілдік жақындықпен қатар) исламдық мәдени қабаттың да рөлі болғаны айтылады. Ал басқа діндерге ауып кеткен кейбір түркі тілді халықтармен бүгінгі коммуникацияның қиындауы мәдени-діни лексиканың алшақтауымен түсіндіріледі.

Орталық Азия: ислам мәдениеті мен ғылымының беделді орталықтары

Ислам тарихының алуан түрлілігі мен байлығы Орталық Азиямен тікелей байланысты екені атап өтіледі. Самарқанд, Бұхара, Хорасан, Мәру, Йесе, Тараз, Отырар, Исфижаб сияқты Түркістан қалалары ғасырлар бойы ислам мәдениеті мен өркениетінің ең беделді орталықтарының қатарында болды. Бұл өңірден Құран мен хадис ғалымдары, шайырлар, ойшылдар, өнерпаздар шығып, исламдық мұраға зор үлес қосты.

Сонымен бірге түркілер исламды қабылдағаннан кейін ислам әлемінде өздеріне тән ерекше мәртебелі орын иеленіп, алғашында араб билігінің ықпалында болса да, кейін саяси және әскери салада аса маңызды күшке айналғаны көрсетіледі. Халифалар дәуірінде түркі жасақтарының рөлі өсе түсіп, белгілі қолбасылар мен мемлекет қайраткерлері шыққаны туралы мысалдар беріледі.

Қорытынды: тарихи жад және жас ұрпақ алдындағы міндет

Қорыта айтқанда, мәтін мұсылман түркілердің ислам үмбеті ішіндегі орны ерекше екенін алға тартады: исламның кең таралуында, мешіт-медреселердің ашылуында, ғылыми еңбектердің жазылуында және саяси-әскери үдерістерде түркі халықтарының ықпалы айрықша болған. Ендігі міндет — осы тарихи жолды жас ұрпаққа лайықты түсіндіру, тарихи жауапкершілікті сезіндіру және өркениеттік мұраны жаңғырту.