Уәлі Итенұлы (1798, қазіргі Қызылорда облысы, Құмкөл өңірі - 1881, Қорқытата қорымы) - би
Көш-қон және тарихи ахуал
Уәлі Итенұлы (1798, қазіргі Қызылорда облысы, Құмкөл өңірі – 1881, Қорқыт ата қорымы) — би, ел бірлігін көздеген беделді тұлғалардың бірі. Ресей патшалығының қазақ жерін отарлау саясаты күшейген кезеңде жерінен ығыстырылған қазақ ауылдарымен бірге Уәлінің әкесі Итен де балаларын ертіп, қазіргі Ақтөбе мен Қостанай облыстары аумағына қоныс аударған.
Бүгінгі күнге дейін Қостанай өңірінде «Құлтының қара моласы» деп аталатын жер атауы сақталған.
Сыр бойына оралу және қоныстану
Ағасы Құлты қайтыс болғаннан кейін Уәлі өзіне қарасты ағайындарымен Сыр бойына қайта қоныс аударды. Ол кезеңде қауым Жайлау, Байзақ, Сүйінқара, Шоңмұрын, Жапырақты, Шақпақты аталған тоғайлы өңірлерге орныққан.
Нақты қоныс атаулары
- Жайлау
- Байзақ
- Сүйінқара
- Шоңмұрын
- Жапырақты
- Шақпақты
Ел тұтастығы жолындағы қызметі
Уәлі Алтын руынан шыққан Тобжан, Әлібай сияқты халыққа қадірлі азаматтармен бірлесе отырып, елдің тұтастығын сақтауға, татулықты бекемдеуге белсенді атсалысқан.
Сонымен қатар Уәлі Кенесары Қасымұлы бастаған қазақ халқының ұлт-азаттық қозғалысын қызу қолдады. Оның өткір әрі батыл сөздері ел арасында кең тарағаны айтылады.
Негізгі ұстанымы
Бірлік, татулық және жұрт мүддесін қорғау.
Қоғамдағы беделі
Шешендігімен, тура сөзімен танылып, халық арасында ықпалға ие болған.
«Уәлі құдығы» және рухани мұра
Қарақұмда мал жайылымын игеру мақсатында Уәлі құдық қаздырған. Бұл құдық кейіннен ел ішінде «Уәлі құдығы» аталып кеткен.
Ақын Асқар Тоқмағамбетов Уәлі туралы жыр арнаған. 1996 жылы ұрпақтары Уәлі құдығының басына ескерткіш-белгі орнатты.
Тарихи белгі ретінде
Құдық — тек шаруашылық қажеттен туған нысан ғана емес, бір өңірдің жадына айналған, ұрпақ сабақтастығын танытатын белгі.