Қазақстанның этнодемографиялық жылнамалығы

Кіріспе: келісім — тұрақтылықтың шарты

Тәуелсіздіктің екінші онжылдығының белортасына келген кезеңде қоғамның демократиялық жаңғыру бағыты, даму жолы және демократия үлгісін таңдауы өзекті болды. Бұл мәселе дұрыс шешілмесе, тоталитаризм мен демократия арасындағы таңдау қайтадан күн тәртібіне шығуы мүмкін.

Мұндай шешім этнос, ұлт және ұлттық мемлекет сияқты ұғымдарды нақтылауға тіреледі. Қазақстан — полиэтникалық құрамы арқылы ерекшеленетін мемлекет. Сондықтан, негізгі міндеттердің бірі — тек әлеуметтік топтардың ғана емес, әртүрлі әлеуметтік қауымдастықтардың да өзара қарым-қатынасын реттеу.

Қазақстанның ұлттық бірлігі мен татулығын нығайту идеясы Н.А. Назарбаевтың «Қазақстан–2030» стратегиялық бағдарламасында да айқын көрсетілген. Бұл тұрғыда қоғамға ортақ, билік пен қоғам келісетін идеялар жүйесі ретінде мемлекеттік идеология ұғымы ұсынылады. Ол қоғамдық келісімнің бір бөлігі ретінде азаматтық үйлесім мен этносаралық ынтымақтастықты күшейтуге қызмет етеді.

Қазақстанның көпэтносты құрамының қалыптасуы

Қазақстанда 130-дан аса этнос өмір сүретіні белгілі. Полиэтникалық құрамның қалыптасуына әсер еткен көші-қон үдерістерінің алғашқы кезеңі орыс-украин шаруаларының қоныс аударуы және казактардың қазақ жерлеріне орнығуымен байланысты болды. XVI ғасырдағы алғашқы көші-қон легі XIX ғасырдың екінші жартысы мен XX ғасырда күшейе түсті.

Қазақстанға қоныс аударған халықтардың қатарында дүнгендер де бар. Олар Қазақстан мен Қырғызстан жерін XIX ғасырдың 80-жылдарынан бері мекендейді, ал Жетісуға шоғырланған қоныстану XIX ғасырдың 80–90 жылдарында қарқын алды.

Дүнгендердің шығу тегі және атауы

Дүнгендердің этногенезі күрделі. Ғалымдар олардың шығу тегі жөнінде әлі де ортақ пікірге келген жоқ. Қазан төңкерісіне дейінгі бірқатар орыс шығыстанушылары және қытай зерттеушілері қазіргі дүнгендер араб-парсы және түрік келімсектері мен қытайлықтардың, сондай-ақ моңғол тектес кейбір халықтардың араласуынан қалыптасты деп есептеді.

«Дүнген» атауының таралуы олардың Солтүстік-Батыс Қытайдан Шыңжанға көшу тарихымен байланыстырылды. Кейін Ресейдің Шыңжанмен шекаралас болуы бұл атаудың Ресей кеңістігінде де орнығуына ықпал етті.

XIX ғасырдағы көші-қон: көтеріліс және босқындық толқындары

Ганьсу және Шэньси дүнгендерінің бір бөлігінің Жетісуға қоныс аударуы 1864–1878 жылдары Батыс Қытайда болған дүнген көтерілісімен байланысты. 1864 жылы Іле өлкесінде ұйғырлар мен дүнгендер феодалдық және ұлттық езгіге қарсы көтерілді. Цин әскері Шэньсидегі көтерілісті басып, кейін Ганьсуға да кірді. Қарулы күштің қысымына төтеп бере алмаған топтар Шыңжанға және Монғолияға қарай шегінді.

Қозғалыстың салдарынан Шыңжанда бірқатар саяси құрылымдар пайда болды: Іле сұлтандығы, орталығы Үрімшіде болған Дүнген хандығы және Қашқариядағы Ұйғыр әмірлігі. Ресей империясы өз шекарасына жақын жерде сыртқы ықпалға тәуелді мұсылман мемлекеттерінің қалыптасуын қауіп ретінде бағалап, Іле өлкесіне әскер кіргізді. Іле өлкесін басып алу 1871–1882 жылдарға созылды.

1881–1884 жылдар: қоныстанудың екінші кезеңі

Қоныс аударудың екінші кезеңі 1881–1882 жылдарға сәйкес келеді. Санкт-Петербург трактаты (1881) бойынша Іле өлкесі Қытайға қайтарылып, халықтың Қытай не Ресей қоластына өтуі өз еркіне берілді. Қытай билігінде қалғысы келмеген ұйғырлар мен дүнгендердің едәуір бөлігі Ресейге қоныс аударуды таңдады.

1881 жылдың күзінен бастап көші-қон басталып, 1882–1883 жылдары күшейді. 1884 жылдың басында Жетісуға 9752 ұйғыр отбасы (45 373 адам) және 1147 дүнген отбасы (4682 адам) көшіп келді.

1883 жылы Қарақоңызда 665 үй салынып, 674 дүнген отбасы (3103 адам) орналасты. Қарақол маңына 205 дүнген отбасы (1100-ден астам адам) қоныстанды. 1884 жылы Жетісуда 1147 дүнген отбасы, яғни 4682 адам тіркелді.

Кеңес дәуірі: қоғамдық-саяси қатысу және жаңа мүмкіндіктер

Қазақстанға орныққан дүнгендердің қоныстану үлгісі кеңес дәуірінде түбегейлі өзгерген жоқ: негізгі бөлігі жинақы орналасқан аймақтарда қала берді, бірақ уақыт өте басқа өңірлерге де қоныс тебу байқалды.

Кеңес өкіметі орнаған кезеңде қазақстандық дүнгендер жаңа билікті қолдады. Азамат соғысы жылдарында Мағазы Масаншы басқарған дүнген атты әскер эскадроны (кейін полк) Қызыл Армия жағында соғысты. Кеңес билігінің алғашқы жылдары аз ұлттарға қатысты саясат аясында дүнген жастары жоғары білім алуға жіберіліп, негізінен Мәскеуде оқыды. Бұл ортадан Мағазы Масаншы, сондай-ақ Ілияс Юсупов, М. Сушанло, Цун Вазы сияқты белгілі қайраткерлер шықты.

Кейінгі кезеңдерде де көшіп келу тоқтаған жоқ. Мұрағат деректері 1955 жылы Қытайдан Қазақстанға қоныс аударғандар ішінде қазақтармен қатар ұйғырлар, орыстар, дүнгендер және басқа ұлт өкілдері болғанын көрсетеді.

1897–2007: сандық динамика және өңірлік шоғырлану

Білім деңгейі және жазу жүйесінің өзгеруі

Этнодемографиялық дамудағы өзгерістерге білім деңгейінің ықпалы зор. Білім деңгейі ұлттық мәдениеттің және ұлттық сананың даму көрсеткіші бола отырып, экономика, саясат және мәдениеттегі өзгерістерді бейнелеп қана қоймай, сол өзгерістерге өзі де белсенді әсер етеді.

XIX ғасырдың соңы мен XXI ғасырдың басы аралығында дүнгендердің білім деңгейі тарихи кезеңдерге сай өсім бағытын ұстанды. 1920-жылдары кеңес билігі әліпбиді алмастыру мәселесін көтерді. 1927 жылы дүнгендердің алғашқы әліпбиі араб әрпі негізінде жасалды, 1928 жылдан бастап мектептерге жаңа әліпби енгізіле бастады. 1932 жылы дүнген тілінің қытай тіліне ұқсастығы ескеріліп, иероглифтік жазу емес, латын графикасына негізделген алфавитке көшу жүзеге асты.

Дүнген әдеби тілінің негізіне Қытайдың Ганьсу провинциясындағы сөйлеу ерекшелігі алынғаны атап көрсетіледі. Сауатсыздықты жою науқандары кезеңінде дүнгендердің саны, орналасуы және оқумен қамтылуы тұрақты түрде есепке алынып отырды.

Қорытынды

Қазақстандағы дүнгендердің тарихы — көші-қон, бейімделу және әлеуметтік құрылымға кірігу үдерістерінің күрделі тоғысы. 1897–2007 жылдар аралығындағы статистика олардың санының XX ғасырдың бірінші ширегінде кеміп, кейін табиғи өсім мен көші-қон есебінен тұрақты артқанын көрсетеді. Бұл динамика полиэтникалық қоғамдағы келісім мәдениеті мен мемлекеттік тұрақтылықтың өзара байланысын түсінуге мүмкіндік береді.