Ойын арқылы балалардың сөздік қорларын дамыту
Ойын арқылы балалардың сөздік қорын дамыту
Балабақшадағы тәрбиелеу-оқыту үдерісінде балалардың тілін дамытуға, сөздік қорын байытуға, ауызша сөйлеуге үйретуге және үйренген сөздерді күнделікті өмірде еркін қолдана білуіне ерекше мән беріледі. Ең маңызды мақсаттың бірі — баланың сөзді тек жаттап қоюы емес, оны күнделікті іс-әрекет кезіндегі тілдік қарым-қатынаста орынды қолдана алуы.
Негізгі ой
Мектеп жасына дейінгі кезеңде сөздік жұмысын жүйелі жүргізу — тіл дамытудың негізгі міндеттерінің бірі. Бұл жұмыста ойын мен ойынға құрылған тапсырма-жаттығулар жетекші орын алады.
Сөздік жұмыстың мазмұны
Балалармен сөздік жұмысын жүргізу барысында оларды айналасындағы заттармен таныстырамыз: заттың атын дәл атауға, қасиеті мен сапасын, түр-түсін және пішінін ажыратуға, табиғат пен қоршаған орта құбылыстары туралы ұғымдарын кеңейтуге үйретеміз. Нәтижесінде бала белсенді түрде тілдік қарым-қатынасқа түсе алады.
Тәрбиешінің басты міндеттері
- Балалардың сөздік қорын мақсатты түрде дамыту.
- Жаңа сөздерді меңгерту және қолдану жағдайын жасау.
- Үйренген сөздерді тиянақтау, нақтылау және үнемі байытып отыру.
Бұл міндеттер тәрбиешінің сөздік жұмысты ұйымдастыруында үнемі басшылыққа алынуы тиіс.
Неліктен ойын тиімді?
Ойын — баланың шынайы тіршілігі. Ойын барысында бала айналасындағы дүниеден өзіне қызықтысын таңдап, еркін әрекет етеді. Еркіндік баланың зерттеуге, білсем деген құштарлыққа, өз ойын жеткізуге ынталануына жағдай жасайды. Бала сөйлесуден жалықпайды, сондықтан ойын тіл дамуына да, таным белсенділігінің артуына да тікелей ықпал етеді.
Ойынның әсері
- Сөзді есте сақтауға көмектеседі.
- Зейін мен қиялды дамытады.
- Қарым-қатынас дағдысын қалыптастырады.
Тәрбиешінің рөлі
Тәрбиеші жетекші бола отырып, балаларды ойын ережесін сақтауға үйретеді, ойлануға бағыттайды, сөзді дәл қолдануына көмектеседі және қызығушылықты сақтап, ойынның дамытушылық әлеуетін ашады.
Ойын-сабақ арқылы сөздік қорды дамыту
Тәрбиеші бақылау, заттарды қарау, сурет қарау, жұмбақ шешу, құрастыру, саяхат және ойын-сабақтарды ұйымдастыру арқылы балалардың сөздік қорын дамытады. Сабақ мазмұнына сай танымдық және дамытушы ойындар мен тапсырмалар қолдану балаларды заттарды салыстыруға, қасиеттеріне қарай ажыратуға және тануға үйретеді.
Зейін, есте сақтау, қабылдау мен қиялды дамытатын ойындар
«Төрт құбылыс»
Балалар шеңберге тұрады. Жүргізуші «су» десе — қолдарын алға созады, «ауа» десе — жоғары көтереді, «от» дегенде — екі қолын айналдырады, «жер» дегенде — қолдарын төмен түсіреді. Шатасқан бала ойыннан шығады.
«Көңілді шеңбер»
Балалар шеңбер жасап отырады да, бір-біріне мұқият қарайды. Жүргізуші белгі бергенде балалар көздерін жұмады. Осы кезде жүргізуші кейбір балаларға әртүрлі заттарды қыстырып қояды (гүл, орамал, көзілдірік және т.б.). Көздерін ашқан соң: «Не өзгерді?» деген сұрақ қойылады. Ең зейінді балаға сыйлық беруге болады.
«Орныңды тап»
Балалар шеңберге тұрады. Әр бала өз жанындағы баланы және тұрған орнын есте сақтайды. Бірінші белгі бойынша (шапалақ немесе барабан үні) балалар бөлменің жан-жағына тарайды. Екінші белгі бойынша бастапқы орындарына, кімнің қасында тұрғанын есіне түсіріп, қайта шеңбер құрайды. Орнын таппаған бала ойыннан шығады.
«Ойыншықты сипатта»
Жүргізуші балаларға ойыншықты 1 минут мұқият қарап алуды ұсынады. Ойыншық түрлі-түсті, бірнеше бөліктен тұратындай болғаны дұрыс. Ойыншық жасырылғаннан кейін балалар оның түр-түсін, көлемін, пішінін, бөліктерін сипаттайды. Дәл әрі нақты сипаттаған бала ойынды жалғастырады.
«Сөзді есіңде сақта»
Жүргізуші балаларға 7 жұп сөзді оқиды. Балалар мұқият тыңдайды. Жүргізуші бірінші сөзді айтады, балалар жұптағы келесі сөзді естеріне түсіріп қайталайды. Барлық жұп толық айтылып шығуы керек.
- көктем — жаңбыр
- жаз — күн шықты
- аспан — бұлт
- жер — шөп
Ескерту: жұптар саны мен күрделілігін балалардың жасына қарай көбейтуге немесе азайтуға болады.
Ойын түрлерін іріктеу: жас және жеке ерекшелік
Ойын барысында бала үлкендермен және құрбыларымен қарым-қатынас жасайды, өз жетістігіне қуанады. Сондықтан ойын-тапсырмаларды таңдауда балалардың жас және жеке ерекшеліктерін ескерген жөн. Тәрбиеші ойындарды үш бағытта ұйымдастыра алады: заттармен ойналатын ойындар, үстел үсті ойындары және сөздік ойындар.
Заттармен ойналатын ойындар
Ойыншықтар мен табиғи материалдар арқылы ұйымдастырылады.
- «Дәл осындайды тауып ал»
- «Салыстыр да, атын ата»
- «Қай ағаштың жапырағы?»
- «Бірдей ойыншықты тап»
- «Қайсысы көп, қайсысы аз?»
Үстел үсті ойындары
Домино, лото, суреттер сияқты материалдар қолданылады.
- «Суретті құрастыр»
- «Қандай затқа ұқсайды?»
- «Қай сурет тығылды?»
- «Бір сөзбен ата»
- «4-ші не артық?»
- «Есіңде сақта»
Сөздік ойындар
Сөзді орынды қолдануға, мағынасын түсінуге, дұрыс жауап беруге және жүйелі сөйлеуге үйретеді.
- «Сөз ойла»
- «Сөз құра»
- «Жұмбақ ойла»
- «Жақсы — жаман»
- «Жалғастыр»
- «Үш сөз ата»
Ойынмен қатар қолданылатын жаттығулар
Сөздік қорды дамытуда ойындармен бірге жаттығу тапсырмаларын жүйелі қолдану да жақсы нәтиже береді. Мысалы: «Пішіндер көрмесі», «Өрнекті есіңде сақта», «Қиын жолдар», «Суретті жалғастыр», «Биші адамдар», «Көңілді таяқшалар». Бұл тапсырмалар сөздік қорды байытып қана қоймай, таным белсенділігін және саусақ бұлшық еттерін де дамытады.
Ойынды ұйымдастырудың 3 кезеңі
- 1 Дайындық: ойынға қажетті құралдар мен материалдарды әзірлеу.
- 2 Өткізу: балаларды ойын мазмұнымен таныстырып, ережені түсіндіру және ойынды жүргізу.
- 3 Талдау: мақсатқа жетуі, балалардың белсенділігі мен әрекетін бағалау, қорытынды жасау.
Қорытынды нәтиже
Ойындар мен тапсырма-жаттығуларды орынды қолдану балалардың сөздік қорын байытады, ауызша сөйлеу дағдыларын қалыптастырады, таным белсенділігін күшейтеді, ақыл-ойын жетілдіреді және адамгершілік қасиеттерін дамытуға ықпал етеді. Сондықтан оқу-тәрбие үдерісінде әртүрлі ойындар арқылы баланы жан-жақты дамытуға ерекше көңіл бөлінеді.
Саусақ ойындары арқылы тіл дамыту
Баланың сөздік қорын дамытумен қатар, тілін дамыту да ойын арқылы нәтижелі жүзеге асады. Соның бір түрі — саусақ ойындары. Бұл ұрпақтан ұрпаққа жалғасып келе жатқан мәдени-шығармашылық әрекет: саусақтардың көмегімен ертегіні, өлеңді немесе тақпақты сахналау.
Саусақ ойыны нені дамытады?
- Сөйлеуге деген талпынысты, қызығушылықты және шығармашылықты арттырады.
- Заттар мен құбылыстарды, жан-жануарлар мен құстарды бейнелеу арқылы сөздік қорды кеңейтеді.
- Оң–сол, жоғары–төмен сияқты кеңістіктік бағдарды түсінуге көмектеседі.
- Ұсақ моториканы дамытып, жазуға дайындыққа ықпал етеді.
Ұсақ моторика мен сөйлеудің байланысы
Тіл кемістігі бар балаларда жалпы қимыл-қозғалыс, соның ішінде саусақ бұлшық еттерінің нәзік қимылдары жеткілікті деңгейде дамымауы мүмкін. Сөйлеу мүшелерінің қимылдық дамуы қол саусақтарының ұсақ моторикасымен тығыз байланысты болғандықтан, баланың қол икемділігін дамытуға бағытталған түзету-тәрбие жұмысын жүйелі жүргізу маңызды.
Мысал: «Саусақтар сәлемдеседі»
Бас бармақтың ұшын әр саусақтың ұшымен кезек-кезек түйістіріп орындалады. Әр қимыл тәрбиеші тарапынан көрсетіліп, балалар бірге қайталайды.
Мысал: «Адамдар келеді»
Оң қолдың сұқ және ортаңғы саусақтарын «жүгіріп келе жатқандай» қимылдатып көрсету арқылы орындалады.
Өлеңмен орындалатын саусақ ойыны: «Моншақ»
Қызыл-сары көк моншақ,
Мен жасаймын көп моншақ.
Екі қолдың бас бармағы мен сұқ саусағының ұшын түйістіріп, «моншақ» бейнесін жасайды. Қимылды тізбектей қайталау балалар үшін қызықты әрі қол бұлшық етін дамытуға тиімді.
Халық арасында кең тараған «қуырмаш» ойыны да саусақтардың нәзік қимылын жетілдіруге бағытталған.
Саусақ ойындарын балабақшада да, үй жағдайында да әсерлі әрі көңілді етіп ұйымдастыруға болады. Қимылдардың ретті орындалуы, сөзді анық айту және қайталау — баланың сөйлеуі мен ойлауын дамытуға, кейін жазу дағдыларын меңгеруге берік негіз қалайды.