Абылай қалмақтарға жорықпен келе жатқанда қалмақтан жеті адам елші келіп, қалмақ ханы Серен хан
Қасаболатұлы Баян: тәуелсіздік жолындағы ерлік тұлғасы
Қасаболатұлы Баян (шамамен 1710/1715–1757) — бүкіл өмірін қазақ жұртының тәуелсіздігі жолындағы күреске арнаған ержүрек батыр. Батырлығымен, тапқырлығымен ол Абылай ханның ерекше құрметіне бөленіп, қазақ–жоңғар шайқастарына қатысуы арқылы «Батыр Баян» атанған.
Тарихи бейне
Деректерде Баян жоңғар шапқыншылығына қарсы күрескен қазақ батырларының ішіндегі шоқтығы биік тұлғалардың бірі ретінде аталады.
Дереккөздер
Баян батыр туралы мәліметтерді Мағжан Жұмабаевтың «Батыр Баян» поэмасынан, жыраулар мұрасынан және Шоқан Уәлиханов еңбектерінен кездестіреміз.
Жыраулар мұрасындағы Баян тұлғасы
Қазақ батырларының елдікті сақтап қалудағы ерлігі Үмбетей мен Тәтіқара толғауларында айрықша көрініс тапқан. Бұл жырлар Баянның Абылай ордасындағы орны мен жауынгерлік беделін нақтылай түседі.
Қара керек Қабанбай,
Қанжығалы Бөгенбай,
Сары, Баян мен Сағынбай
қырмап па еді жауыңды,
қуантпап па еді қауымды,
ұмыттың ба соны, Абылай?!
Осы жолдардан Баянның ханға тірек болған ірі батырлардың бірі екенін аңғаруға болады.
Бөкейді айт Сағыр мен Дулаттағы,
Деріпсәлі, Маңдайды айт Қыпшақтағы.
Өзге батыр қайтса да бір қайтпайтын
Сары менен Баянды айт Уақтағы.
Бұл жолдар Баян батырдың қайсарлығы мен тұлғалы азамат екенін айқындайды. Жырдағы Сары — Баянның ағасы.
Шоқан Уәлиханов деректеріндегі Баян
Шоқан Уәлихановтың «Исторические предания о батырах XVIII века» атты мақаласында Баян туралы маңызды мәліметтер беріледі. Онда Абылай ханның Баянның ерлігі мен ақылдылығын жоғары бағалағаны айтылады.
Қытай жасақтарына қарсы ұрыс
Абылай қолы шегінуге мәжбүр болған сәтте, Баян өз жасағымен қарсы айқасып, әскердің қауіпсіз шегінуіне мүмкіндік береді.
Ханға ең жақын батырлардың бірі
Шоқанның айтуынша, Баян — Абылайдың ең сенімді серіктерінің бірі, әрі айбынды қолбасшы.
Сары батырмен бірге
Ол ағасы Сарымен бірге уақ-керей жасақтарын бастап, қалмақтарға қарсы жорықтарға қатысады. Халық аузында есімдері «Сары-Баян» деп қатар айтылады.
Абылайдың бағалауы
Шоқан жазбасында Абылай ханнан «Үш жүз батырларының ішінде кімдерді ерекше бағалайсыз?» деп сұрағанда, хан екі батырды бөле-жара атағаны айтылады: Бәсентиін Малайсары — байлығы, батырлығы, мінезімен; ал Уақ Баян — ақылдылығы мен батырлығымен ерекшеленген.
Қалмақ елшілігі және Баянның көрегендігі
Шоқан дерегінде Абылай хан қалмақтарға жорықпен келе жатқанда, қалмақтан жеті адам елші келіп, Серен ханның «ақ киіз үйлер сыйлап, бейбіт болайық» деген ұсыныс жасағаны баяндалады. Абылай кеңес құрып, «сыйды алып, сендіріп, кейін шабуылдайық» деген ой айтады.
Баянның ескертуі
Баян ханға: «Қалмақтарды алдаймын деп ойламаңыз. Ұса мен Серен жоғары және төмен Қытайды да алдаған, сізді де алдайды», — деп сақтандырады.
Хан өз сөзінен қайтпай, қазақтар екі күн тосады. Алайда шолғыншылар қалмақ қолының бұрыннан жасырын кетіп қалғанын жеткізеді. Баян мың адамдық жасақпен қалмақтарды қуып, Қытай жеріне кіреді, бірақ жауды толық талқандай алмай, кері қайтуға мәжбүр болады.
Қайтар жолда қалмақтардың өліктерінен уланған судан уланып ауырған Баян және оның бірқатар жауынгерлері қаза болады. Бұл дерек Ш. Уәлиханов еңбектерінде де айтылады.
Мағжан Жұмабаев поэмасындағы көркем бейне
Мағжан Жұмабаевтың «Батыр Баян» поэмасының желісі осы тарихи оқиғаларға үндес. Дастан аса көркем деңгейде, ерекше шабытпен жазылған: сезім, махаббат, батырлық, жан күйзелісі бір арнаға тоғысады. Поэмадағы Баян тағдыры бейжай қалдырмайды.
Қанайым, ойың ұдай, тілің шаян,
Амал не, келген жоқ қой батыр Баян.
Көп жаудың албастысы, ел еркесі,
Баянның батырлығы алашқа аян.
Баянның аруақты құр атынан
көп қалмақ болмаушы ма еді қорқақ ноян?!
Наркескен, өрттей ескен қайтпас болат,
Баянсыз қанатымды қалай жаям?
Би Қанай! Аттанбайды хан Абылай,
келмесе қандыбалақ батыр Баян!
Бұл үзінді Абылай ордасындағы Баянның орны мен беделін айқын көрсетеді.
Ерлік мұрасы және бүгінгі іздер
Баян батыр ел рухын, ер намысын ең биік құндылық санайды. Ел мүддесі — оның өмірлік өлшемі. Халқының тағдыры жау табанына тапталмауы үшін жан аямай күрескен Баян — ерліктің, отаншылдықтың жарқын үлгісі.
Кино
1993 жылы режиссер С. Тәуекелов Баян батыр туралы көркем фильм түсірді.
Бейіті
Батырдың бейіті Қарағанды облысы, Қарқаралы ауданы, Шекелек зиратында орналасқан.
Ұрпақтары
Батырдың ұрпақтары Солтүстік Қазақстан облысы, Булаев ауданында тұрады.
Қазақ халқы осындай батырлардың арқасында тағдыры мен келешегін қорғап қалды.
Санат: KZ портал — Қазақша рефераттар жинағы