Қазақстан - көп ұлтты мемлекет
Қазақстанның көпұлтты болмысы және демографиялық өзгерістер
Қазақстан — көпұлтты мемлекет. Елімізде 130-дан астам ұлт пен ұлыс өкілдері өмір сүреді. Кең байтақ Қазақстан қашан да өзге этнос өкілдерін құрметтеп, оларды бауырына басуға дайын орта ретінде танылып келеді.
Қазақстан халықтарының өсіп-өну үдерісін бақылау және зерттеу демограф ғалымдардың еншісінде. Соңғы халық санағы өткеніне бес жыл болды. Осы уақыт аралығында экономика мен әлеуметтік саладағы өзгерістер демографиялық үрдістерге де айтарлықтай ықпал етті.
Ғалым көзқарасы: ұлттық құрам мен табиғи өсімнің әлсіреуі
Белгілі демограф-ғалым Мақаш Тәтімов ұлттық құрамдағы өзгерістерді тұрақты түрде қадағалап, сараптап, ғылыми таразыдан өткізіп отыратынын айтады. Биылғы зерттеу де — сол үздіксіз жұмыстың бір бөлігі. Алайда алынған нәтижелер көңіл көншітпейді: бір этноста болмашы өсім байқалса, келесісінде кему орын алған.
Ғалымның пайымынша, мемлекеттік деңгейде шұғыл шаралар қабылданбаса, демографиялық ахуал өздігінен оңалады деу қиын. Әлі күнге дейін табиғи өсімнің төмендеуі — түйінді мәселе. Балалар тууының азаюы халықтың қалыпты өсіміне тежеу болып отыр.
Негізгі түйін
Табиғи өсім баяулап, туу төмендеп отыр.
Қосымша фактор
Еңбекке жарамды жастардың көші-қоны орта жасты ұлғайтады.
Салдары
Өлім-жітімнің артуы мен туу көрсеткішінің төмендеуі қатар жүреді.
Еуроазиялық бағыт: этнодемографиялық ауысым
Ана мен бала өлімінің азаюы байқалғанымен, жалпы өлім-жітім өсіп отыр деген тұжырым айтылады. Бұл Қазақстандағы этнодемографиялық өзгерістердің жалғасып жатқанын көрсетеді: ел біртіндеп «нағыз еуроазиялық мемлекет» сипатына жақындап келеді.
Еуропалық этностардағы үрдіс
Еуропалық этностарда бала туу дәстүрлі түрде шектелгендіктен, елден кету қарқыны бәсеңдегенімен, жалпы саны кеміп барады. Айтылған бағалау бойынша, бұл шамамен 35 мың адамға тең.
Елден негізінен еңбекке жарамды жастар кетіп, егде буын қалуы тұрғындардың орта жасын өсіреді. Бұл өз кезегінде өлім-жітімді көбейтіп, тууды төмендетуге ықпал етеді.
Шығыстық бөлікке тән өзгеріс
Аймаққа дәстүрлі саналатын көпбалалы отбасылар саны да азайған. Мұны ғалымдар «еуропалық үлгіге еліктеу» құбылысымен байланыстырады. Бұл — ел үшін ойлануды қажет ететін жағдай.
Шешім жолдары: ынталандыру және шектеу тетіктері
Тығырықтан шығудың жолы бар. Ең алдымен жас отбасыларды бала тууға, «бір-екімен» шектелмей, өсім талабына сай ең кемі үш балалы болуға ынталандыру қажет.
Тұрғын үй несиесін бала тууымен байланыстыру
Парламент мінберінен сөйлеген Мақаш Тәтімов жастарға берілетін тұрғын үй несиесінің шарттарын қайта қарауды ұсынған: несие тетіктерін баланың дүниеге келуімен байланыстырып, отбасыларды нақты демографиялық қадамға ынталандыру.
Ғалымның айтуынша, бұл ұсынысты парламент те, үкімет те қолдағанымен, барлық бастама толық күйінде қабылданбаған.
Жасанды түсік мәселесі
Демографиялық жағдайды түзетудің тағы бір жолы — жасанды түсікке, ең болмағанда алғашқы жүктілікті түсікке айналдыруға шектеу қою. Өйткені алғашқы баланы түсік ету ананың кейін жүкті болмауына алып келетін факторлардың бірі болуы мүмкін.
Бұрынғы зерттеулерге сүйенсек, 1990-жылдардың орта шенінде жасанды түсік саны тірі туған балалар санынан да асып түскен. Үгіт-насихат жұмыстарына қарамастан, бүгін де жағдай толық оңала қойған жоқ: жылына шамамен 150 мыңға жуық түсік жасалатыны айтылады.
Қоғамдық және діни көзқарастардың басым бөлігі қолдан жасалған түсікті күнә деп бағалайды. Исламда да шарана қимылдаған сәттен бастап Алланың бергені ретінде қарастырылады, ал оны түсіру ауыр күнә ретінде сипатталады. Демек, қоғамдық санада бұл қырынан да терең түсіндіру қажет.
Коэффициенттер сөйлейді: 1999 жылғы «қақпан» және бүгінгі серпін
Бала туу деңгейін сипаттайтын арнайы коэффициент 1999 жылы 1,76-ға дейін төмендеп, шартты шектен құлдыраған. Сол кезеңде туу төмендеп, өлім өсімін бір графикке түсіргенде «қақпанға» ұқсас бейне шыққаны айтылады. 1999 жылы сол «қақпанның» жақтаулары түйісіп қала жаздаған.
Қазіргі жағдайдың сипаты
Бүгінде «қақпанның» жақтаулары сәл болса да ажырап келе жатқандай: өлім азайып, туу көбейе бастаған. Бірақ көпбалалылықтан алыстап, еуропалық дәстүрге жақындау үрдісі де қатар жүріп отыр.
Ендігі сұрақ — көпбалалы болуға негізделген дәстүрлі азиялық үлгіге қайта оралудың жолы бар ма? Ғалымның пайымында, нарықтық қатынас жағдайында көп баланы өсіріп-тәрбиелеу қиындай түседі. Дегенмен, әр отбасында кемінде үш бала болуы — шынайы әрі жеткілікті бағдар болуы мүмкін. Ол үшін қарапайым отбасылардың қалыпты тұрмыстық жағдайын қамтамасыз ету қажет.
Жалпы алғанда, жер шары халқы шектен тыс өсіп жатқан заманда Қазақстан тұрғындары аз ел ретінде қала алмайды деген ой да айтылады.
Этносаралық түсіністік және демография: «алтын көпір»
Этносаралық түсіністік демографиялық жағдайға әсер ете ме? Жауап — әсер етеді. Мысал ретінде аралас некені атауға болады: шығыстық көзқарас пен батыстық ұстаным түйісіп, ортақ еуразиялық құндылыққа ұласуы ықтимал. Бұл — демографиялық түйіндерді шешуге ықпал ететін «алтын көпір».
Салыстыру арқылы түсіндіру
- Қазақстандағы орыс отбасылары мен Ресейдегі орыс отбасыларын салыстырғанда, мұнда бала саны көбірек болуы мүмкін деген байқау айтылады.
- Немістерге қатысты да осыған ұқсас пайым келтіріледі: орта әсері көрші-қолаңды да оң қадамға жетелеуі ықтимал.
Қазақстан Еуразия суперконтинентіндей этнодемографиялық әртүрліліктің айнасы іспетті: мұнда демографиялық көзқарастардың басым бөлігі тоғысқан. Осы тұрғыдан алғанда, этносаралық түсіністіктің қазақстандық моделі болашақта әлемдік тәжірибеге үлгі болуы да ықтимал.
Бұл жайлы әсіре сыпайылық танытпай-ақ, мақтанышпен айтуға болады: Қазақстанның болмысымен ғана емес, ертеңімен қатар бүгінгі жетістіктерімен де марқаюға негіз бар.