Жас әйелдің бауырында бесік

Үй ортасына жағылған от шалқи жанып, от басына төнгендердің көзінен сорасын ағызып, берекесін тым-ақ алып отырғандай. От басында екі әйел отыр: қатпар жүзді қара кемпір және жанында отырған жас келін.

Кемпір жаулығының шетімен көзінің жасын сүртіп, бақшия қарап шаңыраққа көз салды. Аспанның түнерген бұлты үрейді үдете түскендей, әлденеге түксие қалады. Кемпір ауыр күрсініп, аузы күбірлеп, жас әйелге бұрылды.

Тарамыс саусағы қалтырап, кемпір бесіктің жабуын қымтай түсті. Бір мезетте иегі кемсең қағып: «Келінжан, күніміз не болар екен?» — деді.

Жас әйел — Әмине — сұрлана тартқан ақшыл бетімен төмен қарап, мөлдір қара көзін жас көміп, үнсіз қалды. Жел ызыңы үдеп, жыртық киізді жұлмалап ойнағандай сілкіп-сілкіп қояды. Ымырт қоюлана береді.

Түн салмағы Жапанда қалған жалғыз үйге түн қарашысынан ауыр не бар?

Бұдан төрт-бес күн бұрын осы сайдың қабағында сыңсып отырған ауыл бар еді. Қарақұрым жайылған мал, көп үйдің бірі болып осы қараша үй де отырған. Жаңа келген торы атты жүргінші — осы үйдің иесі, Шәкібай Шаңырақбайұлы.

Алпамса денесімен есіктен кіргенде, шаңыраққа төбесі сәл ғана тимей тұрғандай. Кіре сала бесікті айналып: «Дені сау ма, Медет жан?» — деді.

— Сау.

Бесікті қоршаған бала мен келінді көргенде, кемпірдің иегі кемсең қақты — бұл шын қуаныштың белгісі еді.

1916 жылғы дүрбелең ауылға ойламаған жерден жетті. Ел іші сынаптай толқыды: бір жерде біреулерді хан көтеріп, патша әміріне қарсы шапқандардың даңқы жер жарды. Ауылнай мен болыстың көзіне өлім елестеді. Соның бірі — Алданазар.

Ол ағайын ішіндегі белді тұқымның көптігін арқа тұтып, көптің көзінде именбейтін кейіп танытты. Уезге переводчик болып отырған інісін алға тартып, «майданға бір адам да жібермеймін» деген сеніммен елді иықтан басқандай болды.

Бірақ «у жесең — руыңмен» дегеннің салмағы ауыр: көпшіліктен жырылып шығу оңай емес еді. Шәкібай да сол ауқымға маталғандардың бірі болатын. Бірер айға «кеңшілік» келгендей болып, артынан ол да тоқтады. Алданазарға қараған жігіттер приемға ілінетін болды.

Айдалатындардың бірі — Шәкібай. Қарманар тал қалмағандай күйге түсіп, он шақты жігіт түн ішінде елден шығып кетті. Бет алғандары — Торғай даласындағы Аманкелді тобы. Артта қалған қатын-балаға не болмақ? Бірақ ішті кернеген ыза-кек, ышқынған жас жан ештеңені ойлатпай, атқа мінгізді.

Міне, Шәкібай осы жолы сол сапардан оралып еді. Ел ішінде отряд қаптап, қашқандардың үй ішіне тым қатаң кез. Алданазардың да шындығы өзіне мәлім. Шәкібай тым болмаса елді бір көріп, ақтық рет қоштасқысы келген адамдай, ешкімнің тоқтау сөзін тыңдамай, Айдабол сайына бір-ақ келіп шыққан.

Көк жиегі бозарып, бұлдыр сәуле қараңғылықтың шымылдығын серпіп ашқандай болды. Сай қабағында жарбиған жалғыз қараша үй мола басындағы там секілді — түсі суық.

Маңайда қоқсыған ескі мүлік, қираған аяқ-табақ шашылып жатыр. Үй ортасындағы от та опыр-топыр болғандай — әр жерде бір шоқ қана жылтылдайды.

Шәкібай үйге басын сұға бере қайта жұлып алды: — Әмине! — деді ышқына дауыстап.

Мүлгіген дала оның даусымен селк еткендей. Сол сәтте көкке көтеріліп шырылдаған торғайдай шар-р еткен нәрестенің даусы шықты.

Шәкібай ұмтылып кіргенде аяғына былқ етіп бір нәрсе оралды. Сүріне-мүріне бесікке жетті. Нәресте адам дыбысын сезгендей жылауын тоқтатты, бірақ даусы қарлығып, солығын зорға басады — түн бойы жылағандай.

Таң әлдеқашан атқан. Сай қабағына көтерілген күн сығырайып есіктен қарап тұр.

Шәкібай есінен айырылғандай үнсіз отырды. Кенет көзі ұясынан шыға жаздап, бір нәрсеге қадала қалды: Әминенің бас жағында офицердің суреті қалыпты. Екі иығында жарқыраған погон, қылыш, мылтық; мұрты тікірейіп, құлағына жеткендей; тікірейген көзі дәл осы сәтте Шәкібайға қадалып тұрғандай.

Шәкібай қалтыраған күйі суретке жақындады.