Самат Айжамалға жалт қарап
Ауылдағы бір әкенің алаңы
Самат ауылда тұрады. Жұбайы бар, жарасымды отбасы. Ауылдан кең етіп үй салып, айналасын бау-бақшаға айналдырған. Тұрмысы жаман емес. Бірақ бір ойы мазасын алады: кішкентай ұлын жаңа заманға бейімдеп тәрбиелеу.
Самат кейде үлкен қалаға көшіп кетсе, баласына мүмкіндігі көбірек болар еді деп ойлайды: мектеп таңдауы кеңірек, ортасы басқа, ақпарат та, үйірмелер де мол. Дегенмен ол ауылда қоныс теуіп қалды. Әке ретінде ұлының болашағына алаңдауын да тоқтатпады.
Дастарқан басындағы әңгіме
Самат бір шаңырақты ұстап отырған азамат болған соң, ауыл-үйдің отырыстарына жиі шақырылады. Осындай басқосуларда ол бала тәрбиесі туралы ойларын ортаға салып жүреді.
Саматтың уәжі
Бір отырыста Самат жұртқа қарап: «Қазіргі заманның баласына ертегі айта алмайсың» деді.
Сосын өзіне өзі сұрақ қойды: «Неге?» Жауабын да өзі жалғады: ертегілер бүгінгі талапқа әрдайым сай келе бермейді, кейіпкерлері де қазіргі баланы онша қызықтырмайды. Баланың ой-өрісі өсіп, ақпаратқа қанық болған.
Самат тәжірибесін де айтты: «Балама ертегі айтып көрдім. Тыңдамады, көңілі басқа жақта болды» деді.
Оның ойынша, ертегі бұрын қоғамға қызмет еткен болуы мүмкін, бірақ бүгінгі балаға «Ерте, ерте, ерте заманда, ешкі құйрығы келте заманда...» деп бастай беру әсер етпейді — ол кезең өзгерген.
«Енді не істеу керек?» деген сұрақ
Самат дастарқан басындағыларға тағы бір мәрте көз жүгіртіп: «Енді не істеу керек?» деп сұрады.
Оның ұсынысы нақты еді: баланың бүгінгі ой-өрісіне лайық, жаңа заманның ертегісін жазу керек. Кейіпкерлері де баланың қазіргі ұғымына жақын, күнделікті өміріне ұқсас болуы тиіс.
Әзіл аралас қарсылық
Айжамалдың қалжыңы
Саматтың жеңгеcі Айжамал күліп: «Жазсаң, жазбайсың ба енді» деді.
Самат жалт қарап: «Мен неге жазуым керек?» деп жауап қатты.
Қожабергеннің сөз қайырымы
Сонда Қожаберген деген қария — Саматқа нағашы-жиендігі бар, әзілді жақсы көретін кісі — сөзге араласты: «Балам ертегі тыңдаған жоқ дейсің бе?»
Самат: «Тыңдаған жоқ» деді. Қожаберген қайта сұрады: «Неге?»
Самат сәл кейіп: «Баланың ой-өрісі дамыған деймін. Сондықтан тыңдамайды» деді.
Қожаберген жымиып: «Өзің ертегіні жөндеп айта алмағансың» деп қалжыңдады. Жұрт ду күлді.
Саматтың реніші
Самат күйіп-пісіп: «Неге кері кетесіңдер? Неге айта алмайды екенмін? Мені бір балаға ертегі айта алмайды деп ойлайсыңдар ма?» деп шамырқана сөйледі.
Қожаберген: «Сол балаңды маған алып келші. Тыңдамағанын көрейін» деді.
Самат үлкенге сөз қайтаруға ыңғайсызданып, сөзін тежегісі келді. Бірақ жұрт тағы да күліп, әңгімені әзілге бұрып әкетті: «Нағашың болған соң қалжыңдай береді ғой» десті.
Самат ренішін жасырмай: «Сендерге бірдеңе айтсаң, осылай кетесіңдер» деді.
Қорытынды ой: баланың қоғамы не ұсынады?
Әңгіме ушыға бастағанда Дабыл деген кісі сөз алып: «Саматтыкі дұрыс» деді.
Оның пайымы бойынша, баланы заманға сай тәрбиелеу үшін қоғамның өзі нені ұсынып отырғанын ойлау керек. Бала сол ортаға бейімделеді — демек, үлкендер де баланың қызығушылығы мен бүгінгі шындығына сай тәсілді табуға тиіс.