Ы. Алтынсарин қазақ халқының тұңғыш ағартушысы
Ыбырай Алтынсариннің тарихи тұлғасы
Қазақ халқын мәдениетке үндеп, халық ағарту ісіне орасан еңбек сіңірген тұңғыш қазақ педагогы, ақын әрі жазушы Ыбырай Алтынсарин 1889 жылы дүниеден өтті. Ол өмірден өткеннен кейін орыс жолдастары жазған мақалаларда Алтынсариннің қоғамдық қызметі мен дүниетанымдық көзқарастары шынайы әрі дәл сипатталды: қазақ даласына еуропалық өркениет нұрын тарату, ағарту арқылы елдің келешегін ойлау.
Өмірі — үлгі
Оның өмір жолына қарасақ, оқу, еңбек және халық үшін тынымсыз қызмет ету — басты арқау екенін көреміз.
Білімнің тереңдігі
Бар болғаны жеті жыл оқыса да, еңбектері мен хаттары оның білімінің кеңдігін, ой-пікірінің тереңдігін айғақтайды.
Шынайы білімнің жолы: өз бетімен оқу және еңбек
Алтынсариннің мұрасы бір ойды анық көрсетеді: орта және жоғары оқу орындары әрдайым өз атауына сай нәтижеге жеткізе бермейді. Ал шын білімге ұмтылған адам өз бетінше оқып, ерінбей еңбек етсе, жоғары дәрежелі білімге қол жеткізе алады. Бұл тұрғыдан алғанда, Ыбырайдың өмірі — жастар үшін тәрбиелік мәні зор, айқын дәлел.
Неге оның тәжірибесі маңызды?
- Жүйелі оқу әдетін қалыптастырады.
- Еңбек арқылы қабілет ашылады және шыңдалады.
- Терең ой айтуға жетелейтін білім бір күнде жиналмайды.
Ағартушылық пен жазушылық — бір арна
Кейде Алтынсариннің ағартушылық ісін және жазушылығын бөле қарастырамыз. Мектеп ашу, бала оқыту сияқты игілікті еңбектері сырттай екі бөлек көрінуі мүмкін. Бірақ Ыбырай бұл шеңберге сыймайды: ол — ағартушы, педагог, әрі жазушы. Оның қаламы да, ұйымдастырушылық әрекеті де бір мақсатқа — халықты оятуға қызмет етті.
Қиын ортадағы күрес
Торғай, Қостанай, Орынбор өңірлеріндегі қазақ даласында қараңғылықтың қалың қабаты сол кезде әлі бұзылмаған еді. Білімі тең серігі жоқ, ең қиын ортада жалғыз жүріп, ол үлкен бөгеттерге қарсы шықты.
Сүйеніші — халық
Оның сүйгені де, сүйенері де халық болды. Халықтың келешегі үшін бар күшін салып, уақытпен санаса отырып, нақты мақсат қойып әрекет етті.
Екі ірі мақсат: мектеп және тәрбие
Алтынсарин өз дәуірінің жағдайын ескере отырып, алдына екі үлкен мәселені мақсат етіп қойды: біріншісі — мектеп ашу, бала оқыту, жалпы халықты ағарту; екіншісі — халықтың ой-санасын жаңалыққа бейімдеу жолындағы тәрбиелік жұмыс.
Ескі көзқараспен айтыс
Ол жастарды оқуға шақырып қана қойған жоқ, өмірдің бар қызығын тек байлықтан іздейтін, оқу-өнер мен ғылым-білімнің халыққа қажеттілігін елемейтін ескі түсінікке қарсы тұрды. Оның ойынша, сарқылмайтын мол байлық — білім; оған жетудің шарты — ерінбей оқу мен қажымай еңбек.
Қандай құндылықтарды дәріптеді?
- адамгершілік, қайырымдылық
- достық, махаббат
- еңбек, жігер, талап
- тапқырлық, ізденімпаздық
- елін, Отанын сүю
Тәрбиенің өзегі
Есті бала мен ессіз баланы салыстыра отырып, ол жастарға кімнен үлгі алып, кімнен аулақ болу керегін көрсетті. Басты мақсат — жас кезден дұрыс бағыт беру.
«Қазақ хрестоматиясы» және педагогикалық бағдар
Жастай дұрыс тәрбие беру мәселесі — педагогика ғылымының ежелден көтерген өзекті тақырыптарының бірі. XIX ғасырдың екінші жартысында қазақ даласында осы мәселеге үн қосқан алғашқы тұлға — Ыбырай Алтынсарин. Ол көптеген педагогтармен пікірлес болды, әсіресе Қ. Д. Ушинский, Л. Н. Толстой, Бунаков сияқты озық ойлы ғалымдардың еңбектерін қадірледі.
1879 жылы жарық көрген «Қазақ хрестоматиясы» мазмұны мен әдістемесі тұрғысынан жастарға дұрыс тәрбие беруге лайықталып құрылды. Бұл кітаптың мәні өз заманы үшін ғана емес, бүгінгі күні де жоғары.
Іріктеудің қағидасы
Хрестоматияға енген өлеңдер мен әңгімелер балалардың жас ерекшелігіне, таным-түсінігіне лайықталып алынды. Сонымен бірге оқу, еңбек, талап, мейірім тақырыптарына арналған материалдар саналы түрде таңдалғаны байқалады.
Талап — Алтынсарин тәрбиесінің өзегі
Алтынсариннің тәрбие туралы еңбектеріндегі негізгі тақырыптардың бірі — талап. Талпынбаса, адам баласы алға баспайды. «Талапты ерге нұр жауар» деген халық мақалы да өмір тәжірибесінен туған. Жастық — жігер мен қайраттың мол шағы; бойдағы жасырын таланттың ашылатын кезі. Бірақ ол үшін мақсат пен табандылық қажет.
Жеке жауапкершілік
«Әр істі жігермен орында, қабілетің мен бейіміңді таны, өзіңе де, қоғамға да пайда әкелетін жолды таңда» деген ойды алға тартады.
«Талаптың пайдасы» идеясы
Талап пен жігер жетіспесе, талай жақсы өнер ашылмай қалуы мүмкін. Сондықтан ол «өз талабыңмен өрге шық» деген ұстанымды бекітеді.
Мәдени байланыс және аударма дәстүрі
Тәрбие мәселесін сөз еткенде, Алтынсарин еңбектерінің тағы бір қыры айқындалады: ол әр халықтың мәдениет кеңістігіндегі өзара достық қарым-қатынастарын да бейнелеп отырды. Оның аудармалары мен қысқа әңгімелері тәрбиелік мәнімен қатар, өмір құбылыстарын және адам болмысының сан алуан қырын қамтиды.
Ол орыс педагог-жазушыларынан аударды, кейбір сюжеттерді қазақ ұғымына лайықтап қайта жазды, араб-түрік дүниесінен және қазақ ауыз әдебиетінен жеткен қызықты әңгімелерді балалардың жасына сай өңдеді. Сондай-ақ өз жанынан да бірқатар көркем туындылар жазып, кейінгі ұрпаққа құнды мұра қалдырды.
Балалар әдебиетінің бастауында
Алтынсарин қазақ жазба әдебиеті тарихында балалар әдебиетінің негізін қалаған тұңғыш жазушы болды. Ол кезеңде орыс және Еуропа әдебиетінде балаларға арналған шығармалар әдебиеттің ірі саласына айналған еді. Ал қазақ жағдайында, Абайдың кейбір өлеңдерін есептемегенде, балалар әдебиеті жүйелі түрде қалыптаспаған болатын. Осы олқылықты терең түсініп, балалар әдебиетін жасауға саналы түрде кіріскен — педагог-жазушы Алтынсарин.
Мұраның мәні
Оның еңбектері балаларға лайық тілмен тәрбиелік ойды жеткізеді: білімге ұмтылу, еңбек ету, талаптану, мейірім мен кішіпейілділік, Отанды сүю сияқты құндылықтарды санаға сіңіреді.