Түйме қыз
Перзентке зар ананың тілегі
Ерте заманда перзент көрмеген бір әйел өмір сүріпті. «Балам болса ғой» деген арман күні-түні көкейінен кетпейді. Бірақ жоқ баланы қайдан табады?
Бір күні ол сиқыршы, балгер кемпірге келіп: «Жатсам да, тұрсам да ойлайтыным — бір перзент. Оны қайдан табамын, айтып берші», — дейді.
Сиқыршы кемпір: «Мә, мына арпаның дәні — жай дән емес. Мұны диқанның арпасындай жерге сеппе, не тауыққа берме. Гүл өсіретін құмыраға отырғыз. Сонда не болатынын өзің көресің», — дейді.
Әйел кемпірге алғысын айтып, он екі скиллинг беріп, үйіне қайтады.
Ғажайып гүл және Түйме қыздың дүниеге келуі
Әйел арпа дәнін гүл егетін құмыраға отырғызады. Сол сәтте-ақ дәннен қызғалдаққа ұқсас ерекше гүл өсіп шығады. Гүлдің жапырақшалары әлі ашылмаған бүршік сияқты жиырылып тұр екен.
Әйел таңырқап: «Қандай ғаламат гүл!» — деп, сарғылт жолақты қып-қызыл жапырақшасынан сүйіп алады. Сол мезет тырс етіп, гүл қауызы ашылып кетеді.
Түймедей ғана қыз
Гүлдің нақ ортасындағы жасыл текшеде түймедей ғана қыз отыр екен. Өзі соншалық нәзік, үлкендігі де түймедей. Содан оны Түйме қыз деп атапты.
- Грек жаңғағының лакталған қауашағы — бесігі.
- Көгілдір фиалка — төсеніш.
- Райханның бір жапырақшасы — көрпе.
Үй ішіндегі шағын әлем
Түйме қыз түнде ғана бесігіне жатады, ал күн ұзақ үстел үстінде ойнап жүреді. Әйел үстелге тәрелкеге су құйып, ернеуіне гүл шоқтарын орналастырады: ұзын сабақтары суға малшынып жатады.
Су бетінде қызғалдақтың үлкен жапырақшасы қалқып жүреді. Түйме қыз сол жапыраққа мініп, тәрелкенің арғы шетінен бергі шетіне дейін жүзіп өтеді. Ескек орнына ат құйрығынан жұлып алынған екі тал ақ қылды пайдаланады.
Тыңдаушыны баураған ән
Түйме қыз сызылтып ән де салады. Мұндай нәзік те сүйкімді дауысты бұрын-соңды ешкім естімеген.
Түнгі ұрлық: бақаның қастандығы
Бір түні Түйме қыз бесігінде бейқам ұйықтап жатқанда, сынған терезенің тесігінен үсті-басы алпы-салпы ірі әрі ұсқынсыз бақа кіріп келеді. Ол қыз ұйықтап жатқан үстелге секіріп түсіп: «Міне, балама әйел де табылды!» — дейді.
Бақа жаңғақ қабығын көтеріп алып, терезеден баққа қарай қарғып түседі. Ол жақта лайсаң, балдыр басқан үлкен өзен бар екен. Сол өзен жағасында бақа мен оның баласы тұрады. Баласы да шешесінен аумайтын жексұрын болып шығады.
Жапырақтағы тұтқын
Бақа қызды өзен ортасындағы құмыра гүлдің үлкен жапырағына апарып қояды. «Жапырақ — арал сияқты, қашып кете алмайды» деп ойлайды.
Таңертең Түйме қыз ояна сала, айналасының түгел су екенін көріп, еңіреп жылайды: құрғаққа шығатын мүмкіндік жоқ еді.
Балықтардың көмегі және еркіндік
Су астында жүрген кішкентай балықтар бақалардың сөзін де естиді, құрттай қалыңдықты да көріп қалады. Олар Түйме қызға жандары ашып, бұған жол бермеуге бел байлайды.
Балықтар гүл сабағын айнала жиналып, сабақты мүжіп-мүжіп тез-ақ үзіп тастайды. Сөйтіп, Түйме қыз отырған жапырақ ағыспен бірге жүзіп, алыстай береді. Енді бақалар оған жете алмайтын болды.
Жапырақ әсем жағалаулардың жанымен сырғып өтеді. Бұталарға қонған кішкентай торғайлар оны көріп: «Қандай жақсы қыз!» — деп әндетеді.
Көбелек, белдік және зауза қоңыздың ұрлауы
Бір көркем ақ көбелек Түйме қызды айнала ұшып жүріп, ақыры жапыраққа қонады. Қыз қуанып, белдігін шешіп, бір ұшын көбелекке, бір ұшын гүл сабағына байлайды. Жапырақ бұрынғыдан да жылдамырақ жүзе бастайды.
Бірақ дәл сол сәтте жанынан ұшып өткен зауза қоңыз қызды көре сала, қылдырықтай белінен қапсыра құшақтап, ағаштың басына алып кетеді. Белдікпен байланған көбелек те бірге сүйретіліп кетеді.
«Көріксіз» деген сөздің жарасы
Зауза қоңыз қызды үлкен жасыл жапыраққа отырғызып, гүл шырынымен тамақтандырады да, оны әсем деп мақтайды. Бірақ көп ұзамай басқа заузалар келіп, қызды бастан-аяқ сүзіп, мін таға бастайды:
- «Мынаның екі-ақ аяғы бар!»
- «Мұрты да жоқ!»
- «Белi қандай жіңішке — адамға ұқсайды. Қандай көріксіз!»
Сөзге ерген зауза қоңыз да райынан қайтып, қызды төменге түсіріп, шытыр гүлінің үстіне қалдырып кетеді. Сонда Түйме қыз: «Мен сонша көріксізбін бе? Тіпті зауза қоңыздар да бірге тұрғысы келмеді...» — деп жылайды.
Жалғыздықтағы жаз және қыстың қаһары
Түйме қыз орманда бүкіл жаз бойы жалғыз өмір сүреді. Өзіне бесік тоқып, оны үлкен түйе жапырақтың астына іледі: жаңбыр тимейді. Тамаққа гүлдің тәтті тозаңын жейді, ал су орнына жапырақтағы шықты ішеді.
Бірақ күз өтіп, қыс келеді. Әнші құстар ұшып кетеді, гүл-бұта солады, паналаған жапырағы сарғайып, ширатылып қалады. Түйме қыздың көйлегі тозып, өзі суыққа шыдай алмай қалтырайды. Қардың әр түйіршігі оған біз үшін күрек-күрек қардай көрінеді.
Тышқанның ініндегі пана
Орман шетінде үлкен егістік бар еді. Егін жиналып, тон болып қатқан аңыздан қураған сабақтар қылтиып тұр. Түйме қыз үшін бұл ну ормандай көрінеді. Суықтан титықтаған ол тышқанның ініне жетеді. Есіктің орнына құрғақ сабан мен қылтанақ шөп қойылған екен.
Екі күн нәр татпаған қыз: «Бір түйір арпа беріңізші...» — деп жалынады.
Қайырымды кемпір тышқан оны ішке кіргізіп, жылытады да, бірге тамақтандырады. Кейін: «Қысты менің қасымда өткіз. Бөлмелерімді жинап, маған ертегі айтып беріп отырсаң болғаны. Ертегіге өте құмармын», — дейді.
Көрші көртышқан: байлық пен қараңғылық
Бір күні кемпір тышқан: «Жақында бізге қонақ келеді. Көршім — көртышқан. Аптасына бір рет келіп тұрады. Өзі бай, барқыт тон киеді. Егер соған тұрмысқа шықсаң, керемет өмір сүрер едің. Бір ғана кемшілігі — соқырлығы: сені көре алмайды. Бірақ сен оған жақсы ертегілеріңді айтып берерсің», — дейді.
Көп ұзамай көртышқан шынында да келеді: қап-қара барқыт тонды, бай әрі білімді. Бірақ ол күн шуағын да, әсем гүлдерді де жақтырмайды, әрі оларды жамандап отырады. Өйткені өмірінде күнді де, гүлді де көрмеген.
Өлі құс және жасырын мейірім
Көртышқан бір күні жол бойынан өліп жатқан құсты көрсетіп, «қорықпаңдар» дейді. Қыз құсты аяйды. Ал көртышқан оны мыртық аяғымен ысырып тастап: «Енді ысқырмайды. Құстың шықылықтаудан басқа не пайдасы бар?» — деп кекетеді.
Көртышқан мен тышқан теріс айналғанда, Түйме қыз құстың қауырсындарын түзеп, жабық көзінен сүйіп алады. Түнде құрғақ қылтанақтан кілем тоқып, құсты соған орап, жылысын деп мамықпен қымтайды.
Қарлығаштың тірі екенін білу
Қыз құстың кеудесіне басын тигізгенде, ішінен дүрсіл сезіледі: жүрегі соғып тұр екен. Ол өлмепті, тек суықтан сіресіп қалған. Жылынған соң есін жинай бастайды.
Үрейленсе де, қыз батылданып, қарлығашты одан әрі қымтайды. Басына көрпе орнына жамылып жүрген жалбызын жабады. Келесі түні қарлығаш көзін әзер ашып: «Мың мәртебе рақмет саған, сүйкімді кішкентай қыз. Мен жылындым, көп ұзамай оңаламын», — дейді.
Қоштасу және еркіндіктің алғашқы мүмкіндігі
Көктем келгенде қарлығаш ұшуға жарайды. Түйме қыз оған көртышқан қазған саңылауды ашып береді. Күн жарқырап тұр. Қарлығаш: «Менімен бірге ұшқың келмей ме? Арқама мін. Жасыл орманға жетеміз», — деп шақырады.
Бірақ Түйме қыз кемпір тышқанды тастап кетуге қимай: «Жоқ, олай етуге болмайды», — дейді.
Мәжбүрлі жасау және келіспеген неке
Жазда кемпір тышқан қызға жасау әзірлетеді: бай көртышқан құда түсіпті. Қыз таңнан кешке дейін жіп иіреді, ал кемпір төрт өрмекшіні жалдап, тоқыманы үдетеді. Көртышқан күн сайын келіп, жаздың бітерін айтып отырады.
Қыз қуана алмайды: енжар, соқыр көртышқанға тұрмысқа шығуды қаламайды. Бірақ кемпір тышқан қатаң сөйлеп, қиқарланбауды талап етеді.
Күнмен қоштасу сәті
Ақыры той күні де келеді. Қыз көртышқанның ініне ілесіп, енді ешқашан күн көзі түспейтін терең жерде өмір сүруі керек. Бұл ой Түйме қызға ауыр тиеді.
Ол сыртқа шығып, күнге қол созып: «Қош, жарық күнім, қош бол!» — дейді.
Жанындағы кішкентай қызыл гүлді құшақтап: «Егер кездестірсең, сүйкімді қарлығашқа мен үшін басыңды и», — деп сыбырлайды.
Қайта табысу: қарлығаштың шақыруы
Сол сәтте төбеден таныс үн естіледі: «Үбей-бит, үбей-бит!» Түйме қыз басын көтерсе, қасынан ұшып өткен қарлығашты көреді. Қарлығаш та қызды танып, қатты қуанады.
Қыз көз жасын тыя алмай, өзінің көртышқанға тұрмысқа шығуға мәжбүр екенін, күн көрмейтін жерде өмір сүргісі келмейтінін айтып береді. Сонда қарлығаш: «Қыс жақындап келеді. Мен жылы жаққа ұшамын. Менімен бірге кеткің келсе, арқама мін де мықтап байлан. Көк теңіздің арғы жағына, жаз үзілмейтін, ғажайып гүлдер өсетін өлкеге апарамын», — дейді.
Түйме қыз: «Жарайды, мен сенімен ұшамын!» — деп келіседі.
Ұлы сапар: орман, теңіз және таулар үстімен
Қыз қарлығаштың арқасына мініп, аяғын қанатына тіреп, белдігімен ең берік қауырсынға байланып алады. Қарлығаш аспанға оқтай атылып, қара орманның, көк теңіздің, қар басқан заңғар таулардың үстімен ұшады. Аспанда суық болғандықтан, Түйме қыз қарлығаштың жып-жылы мамығына тығылады.
Жылы өлке: жарық аспан, жүзім мен хош иіс
Ақыры олар жылы жаққа жетеді. Бұл жердің күні жарық, аспаны биік. Жыралар мен шарбақтардың жанында жап-жасыл, қара жүзім өсіп тұр. Піскен лимон мен апельсиннің иісі аңқиды, миртаның хош иісі мұрын жарады. Жол бойында балалар алабажақ көбелектерді қуалап ойнайды.
Қарлығаш әрі қарай ұшып отырып, көкшіл көл жағасындағы бұйра жасыл желектің ортасынан ақ мәрмәрдан салынған ескі сарайды көрсетеді. Бағаналарына жүзім өрмелеп өсіп, шатыр астында қарлығаштың ұясы көрінеді.
Ақ гүлдегі ғажайып кездесудің бастауы
Қарлығаш: «Міне, бұл — менің үйім. Сен төменнен өзіңе ұнаған әсем гүлді таңда. Мен сені соған апарып отырғызайын», — дейді.
Төменде мәрмәр сынықтарының арасында ірі ақ гүлдер өсіп тұр екен. Қарлығаш қызды ең енді гүлдің ішіне отырғызады. Гүл қауызының нақ ортасында аппақ хрустальдай жарқыраған, мөп-мөлдір кіп-кішкене адам отыр еді: басында алтын тәж, арқасында жылтыраған қанат. Ол — эльфтердің патшасы болатын.
Түйме қыз таңырқап, қарлығашқа сыбырлайды: «Ой, мынау қандай көркем!» Кішкентай патша қарлығаштан именіп қалса да, Түйме қызды көргенде қуанышы қойнына сыймай, тәжін шешіп, қыздың басына кигізеді де, атын сұрайды. Сосын оған өзіне күйеуге шығуды ұсынады...