Бәрі осыған қош депті
Құлдықтағы тірлік пен ақылдың айласы
Ерте, ерте, ерте кезде Қызылкиік деген жерде Базар деген бай өмір сүріпті: төрт түлігі сай, малы тасып, он төрт үйлі жаны бар дәулетті адам екен. Қайыстай қара әйелін ханымдай көріп, қисапсыз малын жанындай сақтапты.
Сол байдың Мергенбай атты құлы болыпты: он тоғыз жыл бойы малын бағып, адал қызмет еткен. Бірақ Мергенбайдың өз шаңырағында бала болмайды. Әйелі болса бай аулының қара жұмысына жегіліп, тезек теріп, тері керіп, отын-суын тасып, тыным таппайды. Тіпті өз үйіне кіріп демалуға да мұршасы келмей, күн сайын жұмыстың соңында жүреді.
Қашудың бастауында тұрған бір сөз
Бір күні бейшара әйел өзінің жүкті екенін біліп, Мергенбай екеуі оңаша сөйлеседі. Әйелі:
«Аяғым ауырлай бастады. Жұмысты баяғыша істемедің деп бәйбіше-тоқалдар күн көрсетпей барады. Бұл жерден кетейік. Өз күнімізді өзіміз көріп, байдан аулақ күнелтейік. Осылардан түбі біз озып шығамыз», — дейді.
Мергенбай болса күмәнданады:
«Құрығы ұзын бай бізді тегін жібере қоймас. Аш-жалаңаш айдап салады», — дейді.
Сонда әйелі белін бекем буып, «араласпа, баймен өзім сөйлесемін» деп бай үйіне тартады.
Айла: қорқынышты «ауру» арқылы еркіндікке жол ашу
Әйел байға барып, сөзін салмақтап, үрей туғызатындай етіп жеткізеді: Мергенбай «айықпас ауруға шалдықты», бақсы-балгерлер «Тасты өзенге апармасаң адам болмайды» деді деп, әрі «жұқпалы індет бәріңе де тарайды» деп қорқытады. «Таңнан қозғаламыз, тез кетпесек болмайды» дейді.
Үрейі ұшқан бай «Алдарыңнан жарылқасын» деп батасын беріп, он тоғыз жылдық еңбектің өтеуін сұрамай-ақ құтылуға асығыпты.
Байдың тар пиғылы
Ертесіне Мергенбай жалғыз ала сиырын ыңыршақтап, азын-аулақ жүгін артып, жолға қамданады. Сол сәт бай шығып: «Ей, құл, үйіңе жапқан құрымды қалдыр, кейінгі құлға керек» деп ақырады.
Көш әудем жер ұзай бергенде, бай тағы да келіп: «Еңбегің көп сіңген еді, кейін келіп ала байталдың құлынын ал» деп, енесі жеріп емізбей, өлім аузында жатқан бір құлынды көрсетіп береді.
Тасты бойындағы жаңа өмір
Мергенбай мен әйелі күн-түн жүріп Тастының бойына жетеді. Азаптың торынан құтылғанына қуанып, қостарын тігіп, кең тыныстап бір жатады.
Ертеңіне екеуі де «аштан өлмес» қамға кірісіп, аңға шығады: кешке Мергенбай тәуешкі, әйелі қоян соғып әкеледі. «Кедейдің бір тойғаны — шала байығаны» дегендей, өмірінде алғаш рет асығы жоқ, еркін отырып дәм татады.
Құлынды «алдыру» үшін тағы бір айла
Бір күні Мергенбай аңға кеткенде, әйелі «бай берген құлынды тезірек алып қалайын, танып кетер» деп бай ауылына қайта барады.
«Ауру Мергенбайды аштық қоса азаптап жатыр, байеке! Бекер-ақ сізден кетіппіз. Жылбысқасын жегізейін, берешек құлыныңызды бере көріңіз?» — деп зарлап-еңіреп, өтінеді.
Әйел құлынды көтеріп қосқа келгенде, Мергенбайдың аң етіне молынан кенеліп отырғаны көрінеді: қостың айналасына етті самсатып іліп қойыпты.
Ала сиыр, жалғыз бұзау, жетім құлын — үшеуін әйел күн сайын бағып-қағып өсіреді. Көп ұзамай өзі де босанып, ұл табады. Баланың атын Серікбол қояды.
Алты жылдағы береке
- Ала сиыр алтауға көбейеді.
- Серікбол алты жасқа толып, ай маңдайлы зерек ұл болады.
- Өлгелі жатқан құлын алты жастағы атқа айналып, бапқа келе бастайды.
Базардың даңқ қуған тойы
Осы кезде Базар ел жинап, үлкен той жасайды. Мақсаты — жұртқа өзін «Базар бай» атандырып, дәулетін жария ету. Ұлы жиында ақсақалдарға, қарасақалдарға, молда мен билерге қарап:
«Жеті атамнан дәулет кетпеген байдың ұрпағымын. Жұрт мені Базар дейді, бай демейді. Бүгін бай атымды мәшһүр ету үшін той жасап отырмын. Бәйгіге бір өзім үш жүз ат қосамын!» — деп лепіреді.
Жиналған жұрт одан сайын желпіп, той қыза түседі. Бәйгеге ат қосқан елдің қарасы қалың қолдай қаптап, жер қайысқан шаң көтеріледі. Сол көптің ішінде алты жасар Серікбол мінген Мергенбайдың жалғыз жүйрігі де шабады.
Бәйге: жүйріктің шын иесі белгілі болған күн
Ат түнейтін жерге Базар үш күн бұрын елу атанға жүк артып, азық-түлік жіберген екен. Таң ата айдаушылар шабандоздарды тамақтандырып, атқа мінгізеді. Белгі берілгенде жүйріктер жөңкіле жөнеледі.
Түс ауа жұрт көз ұшынан шаң көріп, делебесі қозады. Алты жүз жиырма үш жүйріктің арасынан суырылып алда келе жатқан жалғыз қара көрінеді. Ақыры ең алдымен жеткен ат — Мергенбайдың жалғызы болып шығады.
Қызғаныштан туған қастық
Бұған Базар қатты күйінеді: «Үш жүз атымнан біреуі озып келмеді, үстіне бес ат мерт болды» деп күңіренеді. Үш күн, үш түн төсектен тұрмай жатып алып, ақыры ауылдың игі-жақсыларын жинап: «Мергенбайдың жүйрігін алмай көңілім көншімейді. Ат менікі, құлынын да бергенмін. Ақыл табыңдар!» дейді.
Сонда бір ұлы: күшпен тартып алсақ, ат жазым болады, одан да ебін тауып ұрлайық дейді. Жарыс күні орнына өзінен бір жас кіші інісін отырғызып, таңбаны саннан бір соғып, жүйрікті танымастай етуді ұсынады. Жұрт осыған тоқтайды.
Мергенбай әдетте атын үй іргесіне арқандап қояды екен. Базардың кіші баласы торып жүріп, өңдес бір атқа ауыстырып, жүйрікті алып кетеді.
Сын сәт: әлсіреген ат пен берік сенім
Ертеңінде әкелі-балалы аңға шықпақ болып, атты көреді: күндегідей емес, сүлкіп тұр, құлағы салпиып, әлжуаз. «Мұны бүгін мінбейік» деп, екеуі аңға жаяу кетеді.
Аңнан оралған соң хабаршы келеді: «Атыңды бапта. Алдағы сенбіде ат жарысы болады. Базарбай тағы бәйге өткізбек» дейді.
Мергенбай уәделі күні: «Атсыз да күн көргенбіз. Бар, балам, бәйгеңе! Шаба алмаса, жолда басын кесіп алып кел» деп, жүдеп тұрған атқа жалғыз ұлын мінгізіп аттандырады.
Әділеттің оралуы
Қалың ат ертеңінде күн еңкейе көнбеге де жетеді. Жұрт ұрандап, сары жазық қиқуға толады. Оқ бойы озық келе жатқан баран ат қиқу жақындаған сайын құлаштай сілтеп, керіле созылып, көнбеге қозы көш жер бұрын жетеді.
Жұрт «Базарбайдың торысы!» деп шулайды. Бірақ ат даяшыдан орала бергенде, қаптаған көп кешегі мәстек торыны, оның үстінде Мергенбайдың ұлын көріп қалады. Пиғылсыз бай мұны көріп, атынан ауып түседі.
Түйін
Мергенбай ақыл мен еңбекке сүйеніп, тыныш өмір кешіпті. Жүйрік торымен де, өрең ұлының қызығын да көріп, бейнеттің өтеуін берекеге айналдырыпты.