АЛТЫНАЙҰЛЫ ҚАРАСАЙ
Қарасай батыр: ерлік тұлғасы және елдік мұрат
Алтынайұлы Қарасай (1589–1671) — қазақтың қаһарман батыры, әйгілі қолбасшы, есімі шапырашты руының ұранына айналған аса көрнекті тарихи тұлға. Ол Алматы облысы Жамбыл ауданына қарасты Суықтөбе тауының етегіндегі Қарасаз өңірінде дүниеге келген. Қарасай батыр Арқа жеріндегі Көкшетау үшін болған шайқаста ауыр жараланып, дүние салады. Сүйегі Көкшетау алабындағы Айыртау сілемінің Құлшынбай аталатын төбесіне қойылған.
Қысқаша дерек
- • Туған жері: Суықтөбе етегі, Қарасаз
- • Қайтыс болған жері: Көкшетау үшін шайқас
- • Жерленген жері: Айыртау, Құлшынбай төбесі
- • Кесене: Қарасай–Ағынтай қос күмбезді кесенесі (1999)
Маңызды белгі
Қарасай батырдың қасына қанды көйлек досы, арғын Ағынтай батыр жерленген. Екі батырға және сол шайқастарда қаза тапқан сарбаздарға арнап қос күмбезді кесене тұрғызылған.
Шыққан тегі және шежіре желісі
Қарасай батырдың шыққан тегі — Ұлы жүз шапырашты. Шежіре деректеріне сәйкес, Шапырашты Шамнан (Ыстықтан) Малды, Желді, Қалды атты үш ұл тарайды. Малдыдан Екей, Еміл; Емілден Жайық пен Есқожа; Есқожадан Алысай, Алтынай, Шуаш тарайды. Қарасай батыр Алтынайдың үшінші әйелінен туған делінеді.
Тікелей ұрпақ сабақтастығы туралы дерек
Дерек көздерінде Қазақстан Республикасының тұңғыш Президенті Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаевтың Қарасай батырдың тікелей ұрпағы екені айтылады: Қарасай → Көшек → Айдыр → Мырзатай → Еділ → Сапақай → Назарбай → Әбіш → Нұрсұлтан.
Дәуір тынысы: қазақ–жоңғар қақтығысының күшеюі
Қарасай батыр өмір сүрген кезең — қазақ пен жоңғар арасындағы ұзаққа созылған қантөгіс күрестің бірде тұтанып, бірде үдеп, көшпелі екі елдің тактикасы мен стратегиясы сынға түскен уақыты. Бұл дәуірде қазақ халқының дербес ел болып орнығып, біртұтас этникалық сана-сезімінің бекігеніне шамамен екі ғасырдай уақыт өткен еді. Сондықтан ел мен жерді қорғау жолында алғашқылардың бірі болып атқа қонып, шепке шыққан батырлардың қатарында Қарасай да болды.
Ертедегі деректер нені аңғартады?
Тарихшы В.В. Вельяминов-Зернов қазақ–жоңғар қатынасының XVI ғасырдың өзінде-ақ шиеленісе бастағанын жазады.
Ал ағылшын көпесі А. Дженкинсон 1557 жылы Қытайға бет алған сапарында қазақ пен жоңғардың Ташкент үшін қырғын соғысына байланысты алға өте алмағанын атап өтеді.
Бұл деректер Қарасай батыр сарбаздар сапына қосылған шақта соғыс тәсілдері мен қорғаныс амалдарының әбден шыңдалып, қақтығыстың «өліспей беріспес» деңгейге жеткенін көрсетеді.
Осы тұрғыдан алғанда, ұлттық патриотизм мен ерлік дәстүрін қалыптастыру, оны орнықтыру міндеті Қарасай сынды батырлардың маңдайына жазылған тарихи миссия болды деуге негіз бар.
Біртұтастықтың айғағы: батырлардың тағдыры мен географиясы
Жетісуда туған Қарасай батырға Арқаның Айыртауынан топырақ бұйыруы, Қызылжарда туған Баян батырдың соңғы демінің Іле бойында таусылуы, Еділ бойында туған тама Қабанбай батырдың Арқадағы Сарысу маңындағы шайқаста қаза табуы, Ерейментаудың Малайсары батырының Алатау бөктерінде дүниеден өтуі — мұның бәрі ұлттық-этникалық біртұтастықтың және мемлекеттіліктің орныққанын, ата мекен ұғымының халық санасында тұтас киелі сипат алғанын айқын көрсетеді.
Осындай іргелі түсініктің беріктігі кейінгі ғасырлардағы ауыр кезеңдерде де отаншылдық сезімнің шайылмауына негіз болғаны туралы ой түюге болады: Қарасайлар заманында қалыптасқан эпикалық ерлік пен патриотизм ұлт жадында мызғымай сақталды.
Хандар тірегі: батырлар мен көсемдердің рөлі
Есім мен Жәңгір сияқты көреген хандардың елдік мақсаттары Қарасай сияқты біртуар батырларға, ру-тайпа көсемдеріне арқа сүйеу арқылы жүзеге асып отырды. XVII ғасырдың аясында, яғни Қарасай батырдың ат үстіндегі кемел шағында қазақ–жоңғар арасында үш ірі соғыс болғаны тарихи деректерден мәлім.
1635: Сібір–Тобыл соғысы
Бұл соғыс туралы И.Э. Фишер «Сібір тарихы» еңбегінде жазады. Деректерде сол кезеңде жалайыр мен шапырашты руларының Тобыл бойында болғаны айтылады. Қарасай батырдың бұл соғысқа қатысқаны күмән тудырмайды.
1643: шешуші шайқас
Жәңгір сұлтан 600 жанкешті сарбазымен жоңғардың 50 мың қолына қарсы тұрған тұста, алшын Жалаңтөс батыр 20 мың әскерімен көмекке келгені айтылады. Орыс тарихшылары бұл оқиғаны соғыс тарихындағы сирек мысал ретінде атап өтеді.
1652: қанды қақтығыс және тарихи сабақ
1652 жылғы соғыста Жәңгір хан жекпе-жекте 17 жасар Қалдан Сереннің қолынан қаза табады. Тарихи заңдылықты еске салатындай тағы бір жайт бар: Қалдан Сереннің баласы Шарышты кейін Аңырақай шайқасында 17 жасар Абылай сұлтан (ол кезде хан емес) жекпе-жекте өлтіреді. Осы соғыста Қарасай батыр қазақ қолы қолбасшыларының бірі ретінде ақыл-парасаты және табандылығымен танылған.
Шежіре дерегі мен жырдағы бейне
Шежіре деректерінде шапырашты Қарасай батырдың 1643 жылғы соғысқа 3 мың қолмен қатысып, ерен ерлік көрсеткені айтылады. Бұл ерлік Сүйінбай жыраудың толғауларында да суреттеледі: Қарасайдың халық үшін атқа мінуі, жауды Шу бойынан бастап түре қуғаны жырдың өзегіне айналған.
Ұранға айналған есім, жерге сіңген даңқ
Сахараның ежелден қалыптасқан тәртібі бойынша ел бастаған көсем мен қол бастаған батырдың есімі көбіне ру-тайпа ұғымына ұласып, ұранға айналып отырған. Сондай-ақ ірі тұлғалардың атына жер-су атауларын беру дәстүрі қалыптасқан. Бұл тұрғыдан Қарасай есімінің ұранға айналуы және бірнеше жер атауына берілуі — оның ру мүддесін елдік мұратпен ұштастыра білген қайраткер-қолбасшы екенін танытады.
1913 жылғы дерек: Айыртаудағы бейіт
Зерттеуші П.П. Румянцевтің Жетісу тарихы мен шаруашылығына арналған еңбегі 1913 жылы Петербургте жарық көрген. «Материал Семиреченской области» атты кітапта Батыс Кәстек өңірін қоныстанған Қарасай руы туралы сөз болып, Қарасайдың бейіті Көкшетау уезіндегі Айыртау өңірінде екені атап көрсетіледі.
Қазақ халқы тарихи тұлғаларын өткінші дүниемен алдарқатпай, елге лайық ер туса, оның есімін руымен, мекенімен, ұранымен бірге мәңгілікке орнықтыруға ұмтылған. Мұндай ұстанымның түпкі мәні айқын: жер аман, ел бүтін болса — біртуар ерлердің де аты өшпейді. Қарасай батырдың осындай мәртебеге әбден лайық тұлға екенін тарихтың өзі дәлелдеп отыр.