Абылай - Жәңгір ханның бесінші ұрпағы

Тегі мен тарихи сабақтастық

Абылай — Қазақ Ордасының ханы, қазақ мемлекеті тарихындағы аса көрнекті мемлекет қайраткері. Оның арғы тегі Жошы хан әулетіне барып тіреледі. Бергі бабалары арасында Қазақ хандығының негізін салған Әз-Жәнібек, одан кейін еңсегей бойлы ер Есім хан, Салқам Жәңгір хан бар. Абылай — Жәңгір ханның бесінші ұрпағы.

«Сабалақ» кезеңі және Төле би тәлімі

«Ақтабан шұбырынды» жылдарында Әбілмансұр жетім қалып, үйсін Төле бидің қолына келеді. Аштық пен жоқшылықтан жүдеп, шашы өсіп кеткен балаға Төле би «Сабалақ» деп ат қойып, түйе бақтырады. Кей деректерде оның Әбілмәмбет төренің жылқысын да баққаны айтылады. Шоқан Уәлихановтың пайымына қарағанда, бұл — Абылайдың шамамен 13 жасар шағы.

Төле бидің тәлім-тәрбиесі Абылайға айрықша ықпал етті: ел билеудегі парасатты ой, ұлт бірлігіне сүйенген саяси ұстаным, және анталаған жауға қарсы тұру үшін қазақ жұртының басы бірігуі керектігі жас санасына ерте сіңді. Балалықтағы тұрмыстық таршылық та оны ел ісіне ерте араласуға жетеледі.

Алғашқы даңқ: жекпе-жек пен «Абылайлап» ұрандау

1730–1733 жылдар аралығындағы бір ұрыста бұрын белгісіз жас жігіт Әбілмансұр жекпе-жекке шығып, қалмақтың бас батыры, қоңтажы Қалдан Сереннің жақын туысы (кей деректе күйеу баласы) Шарышты өлтіреді. Үлкен атасының аруағын шақырып, жауға «Абылайлап» ат қойған ол жеңістен кейін Орта жүздің сұлтаны ретінде танылады. Осыдан соң «Әбілмансұр» есімі көмескіленіп, тарихи сахнада «Абылай» аты орнығады.

Бұл — Абылайдың алғашқы соғысы емес. Ел әңгімелері мен тарихи жырлар Сабалақтың әуелде Бөгенбай жасақтарының құрамында жорықтарға қатысқанын айғақтайды. Аңырақай шайқасына қатысқаны-қатыспағаны даулы болғанымен, 1730–1733 жылдары болған ірі шайқастардың бірінде ерлігімен көзге түскені күмән тудырмайды.

Қолбасшылықтың шыңдалуы және елді ұйыстыру

Абылайдың әскери қайраткерлігі мен қолбасшылық қабілеті XVIII ғасырдың 1730–1740 жылдарындағы шайқастарда ерекше көрінді. Бұқар жырау бір соғысты: «Қалданменен ұрысып, жеті күндей сүрісіп…» деп суреттейді. Бұл майдандарда Қаракерей Қабанбай, Қанжығалы Бөгенбай, Шақшақ Жәнібек, Қарақалпақ Қылышбек, Шапырашты Наурызбай секілді белгілі батырлар тізе қоса соғысты.

Тұтқыннан босау: үлкен саяси сын

1742 жылы Абылай тұтқиылдан шабуыл жасаған жоңғарлардың қолына тұтқынға түседі. Сол кезеңде ойрат басқыншыларына қарсы күрестің ең белсенді ұйымдастырушыларының бірі болған Абылайдың жау қолына түсуі қазақ қоғамында абыржушылық туғызып, оны босатып алу ірі саяси мәселеге айналады.

Тарихи жырларда Төле би мен Әбілқайыр хан Орынбор әкімшілігінен Абылайды тұтқыннан босатуға ара түсуін өтінгені айтылады. Мұның шындығын Орынбор губернаторы И. Ш. Неплюев пен Әбілқайырдың өзара хаттары да растайды. Қазақтың үш жүзінен Төле би бастап 90 адам елшілікке барып, келіссөз жүргізіп, 1743 жылдың 5 қыркүйегінде Абылайды тұтқыннан шығарып алады.

Дипломатия және геосаяси тепе-теңдік

Абылай билігінің күшеюіндегі жаңа кезең 1744 жылы Әбілмәмбеттің Түркістанға көшіп кетуімен тұспа-тұс келеді. Ол көреген саясаткер ретінде елді қалжыратып жіберген соғыстардан кейін жұрттың есін жиғызу үшін дипломатиялық жолдарды тиімді пайдаланды.

Жоңғария әлсіреген шақ: жерді қайтару және тәуелсіздікке ұмтылыс

1745 жылы Қалдан Серен дүние салғаннан кейін Жоңғария билеуші топтары тақ таласына ұрынып, әлсірей бастайды. Абылай осы тарихи сәтті пайдаланып, Шығыс Түркістанға іргелес өңірлерде ойраттардың уақытша билігінде қалған қазақ жерлерін қайтаруға, елдің дербестігін толық қалпына келтіруге барынша күш салды. Ол тәуелсіздікке нұқсан келтіретін жағдайлармен аянбай күресіп, дербес сыртқы саясат ұстанды.

1750-жылдар: ірі шайқастар, ірі шешімдер

Жазба деректерде Абылайдың шетел басқыншыларына қарсы табанды соғыс жүргізгені айқын көрсетіледі. 1752 жылы Абылай бастаған қазақ әскері шамамен 15–20 мыңдай ойрат қолының шабуылына тойтарыс берді. 1753 жылдың желтоқсанында 5 мың жауынгерімен жоңғар әскерлерімен шайқасып, біраз жерді азат етті.

1754 жылдың сәуірінде Абылай бастаған 1700 қазақ әскері Қаратал бойында 10 мың қалмақпен соғысуға мәжбүр болды. Сол жылдың шілде-тамыз айларында 4 мың әскермен Жоңғарияға жорық жасап, 3 мың қалмақты тұтқынға әкелгені айтылады. 1756 жылы қазақтар қытайлар мен қалмақтардың біріккен күшімен екі рет шайқасып, бірінде жеңіліп, екіншісінде жеңіске жетеді. 1757 жылы Абылайдың 6 мың әскері Қытайдың 40 мың әскерімен шайқасқаннан кейін, қытайлар бітім сұраған.

Қырғыз және Қоқан бағыттары: шекара мен қалаларды қайтару

Саяси ахуал біршама тұрақтанғанда, Абылай қазақ жерінің бүтіндігіне қол сұққандармен ымырасыз күресті жалғастырды. 1754–1755 және 1764 жылдары қырғыздар Жетісуда біраз ауылдарды шауып, Жауғаш, Көкжал Барақ пен Шынқожа батырлар бастаған жасақтарды Ақсу, Көксу және Шу бойында талқандағаны айтылады.

Осыған байланысты Абылай 1755 және 1765 жылдары Қырғыз ұлысына қарсы жорық жасап, Іленің сол жағасын, Шу бойын тазартады. Нарынқолдан Қордайға дейінгі қазақ-қырғыз шекарасының нақтылануы да осы кезеңмен сабақтасады.

Өмірінің соңғы 15 жылында Абылай Орта Азия хандықтарына қарсы да тынымсыз күрес жүргізді. 1765–1767 жылдары Қоқан билеушісі Еркенбекпен соғыс нәтижесінде Түркістан, Сайрам, Шымкент қалалары қайтадан қазақ иелігіне өтті, ал Ташкент алым төлеп тұратын болды.

1771 жыл: «Шаңды жорық» және көреген шешім

Екі ғасырға созылған жоңғар шапқыншылығына қарсы күрестің соңғы жаңғырығы халық жадында «Шаңды жорық» деген атпен сақталған. Бұл — 1771 жылы Еділ қалмақтарының Жоңғарға қазақ жері арқылы үдере көшуі еді. Кіші жүз ханы Нұралы асығыс әскер жинап, Жем бойында қалмақтарға алғашқы соққы береді. Балқашқа жақындағанда Абылай бастаған қалың қол қалмақтарды қоршауға алады.

Ішкі тәртіп, елдік мүдде және хан көтерілу

Абылай соғыс жағдайына сай қол астындағы елде, әсіресе әскер ішінде қатаң тәртіп орнатты. Сондықтан хан бастаған жауынгерлердің ата мекенді қорғау рухы жоғары болды: ұзақ жорықтарға төзімді, шайқаста тегеурінді еді. Ол сан жағынан әлдеқайда басым жаумен шайқасудан тайынбады және көп жағдайда үстем түсті. Абылай қазақ хандығының күшін біріктіріп, әскери тұрғыдан қуатты мемлекетке айналдырды.

1771 жылы Әбілмәмбет хан қайтыс болды. Дәстүр бойынша Орта жүзге хан болып Әбілмәмбеттің інілерінің бірі немесе үлкен ұлы Әбілпейіз сайлануы тиіс еді. Алайда басты сұлтандар мен старшындардың, соның ішінде Әбілпейіздің өз қалауымен үш жүздің өкілдері Түркістанда Абылайды хан көтерді. Осылайша Абылай іс жүзінде Орта жүздің ғана емес, бүкіл Қазақ Ордасының ұлы ханы деңгейіне көтерілді.

Ресей–Қытай арасы: икемді саясат және дербестік белгісі

Абылай Ресей мен Қытай империяларының арасында орналасқан қазақ елінің геосаяси ахуалына бейім саясат жүргізді. Қытай әскерлері жоңғарларды жойып, Орта Азия мен Қазақстанға ене бастағанда, мұсылман елдерінің басын қосуға талпынып, Ауған шаһы Ахмад Дурранимен келіссөз жүргізгені айтылады. Түркияға елшілік жіберу ниеті де болған.

Қытаймен қатынас жақсара бастаған тұста ол орыс бодандығынан бойын тартып, патша әкімшілігінің шақыруымен хандық белгілерді қабылдау үшін 1779 жылы қазан айында Петропавл бекінісіне барудан бас тартқан. Пугачев көтерілісі кезінде 3 мың әскерімен «Қасірет белдеуі» бойындағы орыс бекіністеріне шабуыл жасағаны да айтылады.

Рухани қыр: күй өнеріндегі Абылай

Абылай қаһарлы хан ғана емес, қазақтың рухани әлемінен еркін сусындаған дарынды күйші ретінде де танылады. Оған телінетін күйлер қатарында: «Ақ толқын», «Ала байрақ», «Бұлан жігіт», «Дүние қалды», «Жетім торы», «Қайран елім», «Қара жорға», «Қоржынқақпай», «Майда жел», «Сары бура», «Шаңды жорық» және өзге туындылар аталады.

Соңғы сапар және тарихи жады

Абылай өмір жолын көбіне ат үстінде, жорықта өткізді. Ол Арыс өзені жағасында қайтыс болып, Түркістан қаласындағы Қожа Ахмет Ясауи кесенесінде — Қабырхана мен Ақсарай арасындағы дәлізде жерленген. Артында 12 әйелінен 30 ұл, 40 қыз қалғаны айтылады.

Қазақ халқының жадында Абылай қажырлы мемлекет қайраткері, батыл қолбасшы, дарынды дипломат ретінде сақталды. Оның есімі тәуелсіздік символикасында жауынгерлік ұранға айналды.