Тұмау вирустары
Тұмау (грипп) деген не?
Тұмау немесе грипп (лат. grippus, фр. gripper, ағылш. influenza — “бас салу, шап беру”) — тыныс жолдарының жұқпалы вирустық ауруы. Қоздырғышы — ортомиксовирустар; олардың негізгі үш типі бар: A, B, C. Ауру өте жұқпалы және кей жағдайда асқынып, тыныс жолдарын, жүйке жүйесін, қан тамырларын, сондай-ақ жүректі зақымдауы мүмкін.
Негізгі ерекшелігі
Тұмау вирусының қабыршағында гемагглютинин (H) және нейраминидаза (N) болады. Осы құрылымдар өзгеріп, вирустың жаңа варианттарының пайда болуына әкелуі мүмкін.
Жұқпалылығы
Вирус тыныс жолдарының кілегей қабығында көбейеді және адамнан адамға өте тез таралады: жөтелу, түшкіру, қақырық, сондай-ақ науқас қолданған заттар арқылы жұғады.
Таралу жолдары және эпидемиялық сипаты
Қалай жұғады?
Тұмаумен ауырған адам жөтелгенде, түшкіргенде және қақырық арқылы вирус бөлшектерін ауаға таратады. Сонымен қатар вирус науқастың ыдысы, сүлгісі, қолорамалдары, кітаптары және басқа да тұрмыстық заттары арқылы да жұғуы мүмкін.
- Ауалы-тамшылы жол — негізгі жол.
- Қатынастық-тұрмыстық жол — ортақ заттар арқылы.
- Вирус жоғарғы тыныс жолдарының беткей жасушаларына еніп, көбейіп, мұрынның шырышты қабатын зақымдайды.
Қаншалықты кең таралуы мүмкін?
Тұмау бір мезгілде бір ауылдан бастап бүтін бір өңірді, тіпті әлемнің көптеген елдерін қамтитын жаппай сырқаттануға (эпидемия/пандемия) ұласуы мүмкін.
Маусымдылығы да маңызды: тұмау салқын кезде жиірек, ал ыстықта сирек кездеседі.
Кейде адамға салқын тиіп, жоғарғы тыныс жолдары қабынып, тұмауға ұқсас белгілер береді. Алайда бұл міндетті түрде тұмау емес — салқын тигенде мұрын, көмей, жұтқыншақты жайлайтын басқа қоздырғыштар әсер етуі мүмкін.
Вирустың сыртқы ортада тұрақтылығы
Тұмау вирусы күн сәулесінің және зарарсыздандырғыштардың (хлор, қышқылдар, спирт және т.б.) әсерінен салыстырмалы түрде тез жойылады.
Тұмау вирустары: A, B, C типтері
A типі
Ортомиксовирустардың A тобына 14 түрлі гемагглютинин және 10 түрлі нейраминидаза варианттары бар вирустар жатады. Осы өзгергіштік жаңа штамдардың пайда болуын жеңілдетеді.
B типі
B тобы антигендік қасиеттері жағынан табиғи штамдарға жақынырақ. Әдетте жаппай ауру туғызуы сирек, құстар мен жануарларды зақымдамайды.
C типі
Бұл типтен кейін иммунитет көбіне тұрақтырақ қалыптасады. Сондықтан C типімен ауырған адамдар, әдетте, осы түрімен қайтадан ауырмайды.
Инкубациялық кезең және иммунитет
Аурудың жасырын (инкубациялық) кезеңі, әдетте, 1–4 күн аралығында.
Жазылғаннан кейін иммунитет қалыптасады: A типінен соң — 1–2 жыл, B типінен соң — 2–3 жыл, ал C типінен кейін көбіне тұрақты болады.
Белгілері және клиникалық көрінісі
Жалпы белгілер
- Дене дел-сал болып, әлсіздік пайда болады.
- Дене қызуы көтеріледі (жиі 38°C шамасына дейін).
- Тәбет төмендейді, бас ауырады, бұлшық еттер сыздайды, буындар сырқырайды.
Тыныс жолдары белгілері
Тұмау жұққаннан кейін бірнеше сағаттан соң (кейде 1–2 күннен кейін) мұрыннан су ағуы, дауыстың қарлығуы, жөтел, қақырық, иіс сезудің төмендеуі, көздің қызарып жасаурауы байқалуы мүмкін.
Балалар мен ересектер үшін қауіп
Тұмау емшек еметін сәбилерді қатты әлсіретеді: мұрын бітеліп, тыныс алуы қиындайды, мазасызданады, ұйқысы бұзылады.
Ересектер үшін де қауіпті: құлақ, тамақ, тыныс жолдары және өкпе зақымдануы мүмкін. Асқынған жағдайда жүйке жүйесі мен жүрек-қан тамыр жүйесіне әсер ету қаупі бар.
Дәрігерге қашан қаралу керек?
Белгілер басталған сәттен-ақ дәрігерге қаралған дұрыс. Уақытылы ем қабылдаған жағдайда, көбіне 3–5 күн ішінде қызу төмендеп, жағдай жақсара бастайды.
Алдын алу шаралары
Қоғамдық деңгей
- Нақты диагноз қойылған соң науқасты оқшаулау.
- Қажет болған жағдайда медициналық ұйымдар мен басқа мекемелерде карантин режимін енгізу.
Жеке деңгей
- Тұмауға қарсы вакцина салдыру (тиімділердің бірі — тазартылған вириондық вакцина).
- Алдын ала шынығу, тұрақты қозғалыс және спортпен шұғылдану.
- Жөтелгенде/түшкіргенде ауыз-мұрынды орамалмен немесе шынтақпен жабу.
Гигиена және тұрмыстық сақтық
Науқасқа жеке ыдыс, жеке орамал бөлген дұрыс.
Бұл заттарды жиі жуып, қажет болса қайнатып зарарсыздандыру керек.
Бөлмені жиі желдетіп, ауасын таза ұстау маңызды.
Емдеу қағидалары
Негізгі тәсіл
Емдеу дәрігердің бақылауымен жүргізіледі: науқас оңаша, ауасы таза бөлмеде тынығып, жағдайына сай ем қабылдауы керек.
Симптомдық ем
Дене қызуы мен ауырсынуды басу үшін дәрігер ұсынған қызу түсіретін және ауырсынуды жеңілдететін дәрілер қолданылуы мүмкін (мысалы, кейбір жағдайда аспирин, пирамидон және т.б.).
Маңызды ескерту
Антибиотиктер тұмау вирусына әсер етпейді. Олар тек бактериялық асқынулар күдік тудырса немесе дәлелденсе, дәрігер шешімімен тағайындалады.
Асқынған жағдайда
Тұмау асқынған кезде науқасты ауруханаға жатқызып, кешенді ем жүргізіледі. Дәрігер шешімімен арнайы дәрілер (мысалы, оксолин, амантадин, ремантадин, интерферон және т.б.), қызу басатын және улануды азайтатын препараттар тағайындалуы мүмкін.
Дереккөздер
- «Қазақ Энциклопедиясы», 8-том.
- Бес жүз бес сөз. — Алматы: Рауан, 1994. ISBN 5-625-02459-6.
- Вирусология, иммунология, генетика, молекулалық биология. Орысша-қазақша сөздік. — Алматы: Ана тілі, 1993. ISBN 5-630-0283-X.