АНАЛАР ТЕМЕКIГЕ ҚАРСЫ
Шылым шегу — денсаулыққа төнген нақты қауіп
Шылым шегу — қатерлі әдет. Бұл пікір тек бұқаралық ақпарат құралдарының ұстанымы емес, дүниежүзіндегі медицина ғалымдарының жылдар бойы жүргізген зерттеулеріне сүйенген ғылыми қорытынды. Темекі шегу адам ағзасына ауыр, кейде қайтымсыз өзгерістер әкеліп, өмір сапасын төмендетеді.
Дәрігерлер айтатын негізгі тәуекелдер
-
Темекі шегетіндер темекі шекпейтіндермен салыстырғанда өкпе обырынан 3–9 есе жиірек қайтыс болады.
-
Өкпе обырына шалдығу қаупі, жүректің ишемиялық ауруы және миға қан құйылу қаупі 2–3 есе жоғары.
-
Шылым шегетін әйелдерде жүрек-қан тамыр ауруларының даму қаупі темекі шекпейтін әйелдермен салыстырғанда айтарлықтай жоғары.
Күнделікті өмірде байқалатын зиян
Сезімталдықтың төмендеуі
Дәм мен иіс сезу қабілеті өзгереді, тамақтың табиғи дәмі көмескіленеді.
Сыртқы келбетке әсері
Ерте әжімдер пайда болып, тері серпімділігі төмендейді.
Асқорыту және ауыз қуысы
Тіс пен асқорыту жүйесіне қатысты шағымдар жиілеп, ауыздан жағымсыз иіс шығуы мүмкін.
Иммунитеттің әлсіреуі
Ағзаның қорғаныс қабілеті төмендеп, сырқатқа бейімділік артады.
Қазақстандағы жағдай: статистика мен үрдіс
Жыл сайынғы өлім-жітім
≈ 2025
Темекіге байланысты себептерден орта есеппен.
Ерлер арасында
62%
Шылым шегетіндердің үлесі.
Әйелдер арасында
18%
Шылым шегетіндердің үлесі.
Уақыт өткен сайын никотинге тәуелді адамдар саны артып келеді. Ең алаңдатарлығы — кәмелетке толмағандардың темекіге әуестігі күшейіп, «көк түтінге» еліктеу жиілеп барады.
Жасөспірімдер және қолжетімділік мәселесі
Нақты деректер жастар ортасында қауіптің жоғары екенін көрсетеді: өңірлік наркологиялық орталықтағы есепте тұрған жасөспірімдер қатарында әртүрлі тәуелділікке бейім топтар бар, ал шылым шегуге байланысты есепке алынған жеткіншектер саны қысқа мерзім ішінде де өсім көрсеткен.
Заң бар, орындалуы әлсіз
«Темекі шегудің алдын алу және оны шектеу туралы» заңда 18 жасқа толмағандарға темекі өнімдерін сатуға тыйым салынатыны көрсетілген. Алайда іс жүзінде бұл талап жиі сақталмайды: кейбір сауда орындарында жасөспірім ақша төлесе, жасына қарамастан темекі сатып ала алады.
Мәселенің бір бөлігі — бақылаудың жеткіліксіздігі. Сауда нүктелерінде заңның орындалуын жүйелі қадағалау байқала бермейді. Нәтижесінде «Заңды кім бақылауы керек?» деген сұрақ ашық күйінде қалып отыр.
Қоғамдық бастама: «Қарлығаш» қозғалысы
Осы жауапкершілікті азаматтық қоғамның бір бөлігі көтеруге талпынып отыр. Соның бірі — “Қарлығаш” қоғамдық қозғалысы. Жоба қоғамдық және коммерциялық ұйымдар коалициясының қолдауымен іске асырылып, әлеуметтік белсенді әйелдерден еріктілер тобын құруды көздейді.
Мақсаты
Кәмелетке толмағандарға темекі сатуды тоқтатуға ықпал ету, сауда орындарындағы заң бұзушылықтарды бақылау және тиісті органдарға хабарлау.
Күтілетін нәтиже
- Жасөспірімдерге темекі сатуға тыйымды күшейтуге көмектесу.
- Қоғамның, әсіресе сатушылардың, ақпараттану деңгейін арттыру.
- Темекі саудасына қатысты шектеулер мен жауапкершілік шараларын түсіндіру.
Пилоттық өңірлер және үйлестіру
Бағдарлама алғаш рет Астана, Орал және Шымкент қалаларында пилоттық түрде іске асуы жоспарланған. Жобаның координаторы — Алматы қаласындағы “Қазақстанның іскер әйелдер ассоциациясы”. Қозғалыс аясында “Қарлығаш-аналар шылымға қарсы” бағдарламасы әзірленіп, кәмелетке толмағандарға темекі өнімдерінің сатылуын бақылауға алуды мақсат етеді.
Сатылым арналары және нақты деректер
Тәуелсіз зерттеулер мен сатушылардың өз пікірлері балаларға темекіні бір данамен сату, сондай-ақ жалпы сауданы шектеу бағытында қатаң бақылаудың жеткіліксіз екенін көрсетеді. Кейбір сатушылар тіпті «қарсы талап» болған жағдайда да сатуды тоқтатпайды.
Жасөспірімдер темекіні көбіне қайдан алады?
Дүңгіршектер (киоск)
26%
Кіші дүкендер
25%
Азық-түлік дүкендері
15%
Сатудан бас тартатын сатушылар
5%
Сатуды жалғастыратындар
95%
Ерте жаста басталатын әдет — ұзақ тәуелділік
Ұйымдастырушылардың пайымдауынша, күресті дәл сауда нүктелерінің маңында күшейту қажет. 13–15 жас аралығындағы жасөспірімдер арасында темекі шегушілер үлесі 12,1%. Бұл үрдістің қыздар арасында да кеңеюі демография мен қоғамдық денсаулық үшін ерекше қауіп тудырады.
Қоғамдық орындардағы тыйым: қағаздағы талап па, әлде нақты тәртіп пе?
Бұдан бірнеше жыл бұрын қоғамдық орындарда темекі шегуге шектеу қоятын заң қабылданған еді. Алайда бүгінгі таңда бұл талап кей жерде қағаз жүзінде қалып қойғандай әсер қалдырады: кейбір мекемелерде, кафе-барларда және басқа да қоғамдық орындарда темекі түтіні әлі де жиі кездеседі.
Бәрі біледі, бірақ неге жалғасады?
Темекінің зиян екенін бала да, қария да біледі. Тіпті қораптағы ескерту мәтіндері де анық: шылым шегу денсаулыққа зиян, өмірге қауіп төндіреді. Соған қарамастан, көптеген адам зиянын біле тұра әдеттен бас тарта алмайды.
Сондықтан мәселе тек ақпаратта емес, заңның орындалуы, қоғамдық бақылау және ортақ жауапкершілік деңгейінде шешілуі тиіс. “Қарлығаш” сияқты бастамалардың нақты нәтижесін уақыт көрсетеді, алайда қоғамның бұл тақырыпқа бейжай қарамай бастауының өзі маңызды қадам.