Әкең аты кім
Әке үйіндегі қатаң “өсиет” және алғашқы жарылыс
Ашуға булыққан Бриндобон Кундо әкесіне: «Талақ еттім, кетемін!» деп қасарысады. Ал Джогонатх Кундо оны қорлап, өз “еңбегін” алға тартады: жастайынан бағып-қағып өсіргенін, әке қарызын өмір-бақи өтей алмайтынын бетіне басады.
Джогонатх — тамағын да, киімін де аяйтын, өз дүниесін өзінен қызғанатын адам. Ол “сопылық” жолын сылтау етіп, тән рақатын қажетсіз көреді. Бірақ бұл қағидасы оның бойында мейірімге емес, сараңдыққа айналып кеткен.
Қақтығыстың түйіні
Бриндобон үйленгеннен кейін әке “үнем” жөніндегі өсиетті тыңдамай, киім-кешек пен тұрмыс қамын алға шығарады. Әкенің шығыны өседі, ал үй ішіндегі ұрыс жиілейді. Бір күні келіні ауырып қалғанда, дәрігер жазып берген қымбат дәріні Джогонатх қабылдамай, дәрігерді қуып жібереді. Ақыры жас әйел дүние салады. Бриндобон бұл өлімге әкесін кінәлайды.
Джогонатх өзін ақтағысы келеді: “Қымбат дәрі жан сақтайтын болса, хан мен патша неге өледі?” деп қисын айтады. Бірақ бұл “ақыл” қайғыдан қан жұтқан жанға жұбаныш болмайды. Үй дәстүрі “дәрі ішпеу” болғанымен, ендігі заман өзгерген; жас ұрпақ бұрынғыша өлуге келіспейді.
Ажырау: қарғысқа бергісіз ант
Әке қарсылық етпейді, бірақ суық шарт қояды: енді баласына көк тиын да берсе, жұрт оны “сиыр қанын төккенмен” тең санасын дейді. Бриндобон да қарыздарлыққа қасарысып жауап қайтарады: әкесінен қалған мұраны иемдену — анасын өлтіргенмен тең болсын деп, ауыр ант айтады. Сөйтіп екеуі екі жаққа кетеді.
Ауылдың “ақылы”
Қыстақ адамдары бұл оқиғаны “заман бұзылды” деп талқылайды: “келін үшін әке мен бала шайқасады екен” дейді. Сөз арасында: қатын — қамшының сабындай, табылар; әкенің орнын ешкім толтыра алмайды дегенді көбірек айтады.
Шалдың ішкі есебі
Джогонатх сырттай қайғырғандай көрінгенімен, баласы кеткен соң шығын азайғанына іштей қуанады. Тіпті екі жан кеткендегі айлық үнемді есептеп қояды. Бірақ оның жанын жегідей жеген бір-ақ нәрсе бар: Бриндобонмен бірге төрт жасар немересі Гокулчондро да кеткен еді.
Немересі кеткеннен кейін үй қу медиен тартып қалады. Шалдың күнделікті тыныштығы — жалғыздыққа айналып, бұрын “кедергі” көрінген баланың дауысы енді жоқтауға ұласады. Гокулдың қолының ізі қалған ұсақ-түйек заттардың өзі шалдың жүрегін шымырлатады: жыртылған көрпе, сия төгілген төсеніш, кір шүберек… Бұрын ол мұндай шүберекті іске жарататын еді, бұл жолы сандығына тығып қояды.
Келімсек бала және жаңа тәуелділік
Уақыт өте Джогонатх қыстақ ішінде кезіп жүріп бейтаныс бір балаға тап болады. Бала өзгеше: еркін, өжет, ойнақы. Ол шалдың сәлдесінен тартып қалғанда ішінен кесіртке түсіп кетеді, тағы бір сәтте шалдың мойнындағы орамал баланың басына “шалма” болып қонады. Қарт мұндай шолжаң еркіндікті көптен көрмегендей, балаға біртүрлі бауыр басады.
Нитай Пая
Бала өзін Нитай Пая дейді, бірақ қайдан екенін, әкесінің атын айтпайды: үйден қашып кеткен. Себебі — әкесі мектепке бермек болған. Джогонатх оны өзіне ертіп алады.
Осы сәттен бастап ирония басталады: өз ұлын қуып жіберу оңай болған Джогонатх енді бөтен баланың қылығына көнуге мәжбүр. Нитай тамақтың дәмдісін, киімнің сәндісін талап етіп, үй иесімен керіседі.
Қызғаныш, қауіп және “жасыру” ойыны
Қыстақ жұрты шалдың үйінде жат баланың “өзі би, өзі төс” болғанына таңырқайды. Шалдың дәулеті сол келімсекке қалып қоя ма деп қызғанады, қастандық ойлайды. Бірақ Джогонатх баланы көзінің қарашығындай қорып, кетемін деп қорқытса: «Мен өлсем, бар байлығым саған қалады» деп қызықтырады.
Бір күні шал “Домадор Пал” деген адамның жоғалған ұлын іздеп жүргенін естиді; ол көп ұзамай осы қыстаққа да келеді. Нитай алаңдайды. Шал оны ешкім таба алмайтын жерге жасырамын дейді. Баланың қызығушылығы оянып: “Қайда?” деп сұрайды. Шал: “Қазір көрсетсем, жұрт көріп қояды. Түнде барамыз” деп, жұмбақтай сөйлейді.
Түнгі жол
Түн ортасында екеуі ұйқыдағы қыстақтың көшесімен шығады. Иттердің анда-санда үргені, түн құсының дүр ете ұшқаны — бәрі баланың үрейін күшейтеді. Олар даланы кесіп өтіп, джунгли ішіндегі қираған иесіз храмға келеді.
Жерасты үңгірі: аманат па, тұзақ па?
Храм ішінде Джогонатх үлкен тасты қозғап, жасырын қуысты ашады. Төменде шырақ жанып тұр. Үңгір ішінде мыс құмыралар самсап тұр; біріне үңілген Нитай рупия мен алтын теңгелерді көреді.
Шалдың “шарты”
Джогонатх бар байлығы осы құмыралар екенін айтып, бәрін Нитайға бермек болады. Бірақ шарт қояды: бір күні Гокулчондроның өзі, не оның ұрпағы кездессе, осы ақшаның бәрі соған тапсырылсын.
Қорқыныштың басталуы
Нитай келіседі, бірақ рәсім түсініксіз: шал дұға оқытады, маңдайына таңба салады, мойнына гүл алқасын тағады. Құмыраларды жақындата отырып, бірінің артынан бірін ұзақ шежіремендеп ант айтқызады.
Үңгір ішін шырақ түтіні басып, ауа тарылады. Баланың басы айналып, тынысы қысылады. Сол сәтте шырақ сөніп, тас қараңғы орнайды. Нитай қорыққанынан: «Дада!» деп айқайлайды. Бірақ шал жоғары өрмелеп шығып, сатыны тартып алады да: «Мен кеттім. Сен осында қал. Ешкім таба алмайды» дейді.
Тұншыққан бала бар күшімен: «Дада, мен әкеме барамын» деп былдырлайды. Артынша әлсіз дауыспен қайта-қайта: «Әке!» деп шақырады. Джогонатх үңгір аузын таспен жауып, топырақпен көміп, үстін кірпіш-қоқыспен үйіп, тіпті бір түп тал отырғызады.
Кері қайтқан ұл және кешігіп жеткен ақиқат
Таң сыз бере жерастынан әлдекімнің «Әке!» деген дауысы шалдың құлағына қайта-қайта естілгендей болады. Ол үрейленіп, топырақты қалыңдата түседі. Дәл сол кезде храм маңына Бриндобон келіп қалады: балам сенде екенін біліп келдім, қайтар дейді.
Бриндобон шындықты айтады: Гокул қазір Нитай Пал екен, ал өзін Домадор деп атайтын болған. Даңқың қатты болғандықтан, аты-жөнімізді өзгертуге мәжбүр болдық дейді. Осы сөз Джогонатхты сұлатып түсіреді.
Есі ауысқан сұрақ
Джогонатх Бриндобонды храмға ертіп келіп: “Біреу жылайды, естисің бе? Құлағыңды жерге төсе… ‘Әке’ деген дауыс естілмей ме?” деп қайта-қайта сұрайды. Ешкім ештеңе естімейді. Содан бері шал бұл сұрақты жұрттың бәріне қоя беретін болады. Жұрт оны мазақ етеді.
Финал: “тығылмақ” ойынының ең соңғы қараңғылығы
Төрт жылға жуық уақыт өтеді. Джогонатхтың жан тапсырар шағы келгенде, көзі қарауытып, тынысы тарылып, ол ауаны ұстамақ болып екі қолын созады да: «Нитай, менің сатымды біреу алып кетіпті…» деп күбірлейді.
Өмір бойы “жасырып”, “сақтап”, “үнемдеп” өткен қарттың санасында ақырында өзі қамалған үңгірдің көрінісі қалады: ауасы жоқ қараңғылық, таба алмайтын саты, шыға алмайтын тар қуыстар. Ол өмір мен өлім арасындағы тығылмақ ойынын тәмамдап, “ешкімді де таба алмас” жат дүниеге кетеді.
Аударған
С. Шаймерденов