Менің көңілім жұрттың қамында емес, бір басқа

Жастық шақ және қалыңдық

Ағыбай сөзін былай бастайды: өзі байдың баласы болып өсіпті, дәулетіне сеніп, атқа мініп, қыз таңдаған. Сегіз жасар сұлу қызды көріп, ғашық болыпты. Әкесі қалың малын беріп айттырғанда, Ағыбай он төртте екен. Сегіз жыл өткенде өзі жиырма екіге, қалыңдығы он алтыға толады.

Асқа бару және бәйге

Бір күні ауыл абыр-сабыр болып, жігіттер алыс жердегі байдың асына аттанады. Ағыбай да Бозойнақ атты тұлпарын жаратып, жұртқа ілеседі. Асқа жеткен соң бәйгеге қосылып, өзі шауып, озып келеді. Бас бәйгеге тігілген нар, ат, шапанды жолдастары бөлісіп алады; Ағыбайға керегі — атының атағы ғана болады.

Түнгі сапар және алғашқы өзгеріс

Ағыбайдың ойы басқа болады: жолда қалыңдығы отырған ауылдың маңын көргенін есіне алып, жолдастарынан түнде жасырын бөлініп, солай қарай тартады. Төртінші күні өз әкесінің қойына кездесіп, қойшыдан жөн сұрап, қалыңдығы бөлек отауда жалғыз жататынын біледі.

Түн ортасы ауғанда, жұрт ұйықтаған кезде отауға білдірмей кіреді. Қалыңдығының ажары қараңғы үйді жарық қылғандай көрінеді. Жанына таяп оятпақ болған сәтте үй іші тарс-тұрс болып, өзі есінен танып қалады да, қара қасқа төбет ит болып шыға келеді.

Ит күйі: аштық, қуғын, құйрықтың үзілуі

Итке айналған Ағыбай ауыл маңын үш күн кезіп, аштықтан ұрлыққа кіріседі. Байдың ас үйіне кіріп, қазандағы сүтті ішкенде, жігіттер сезіп қалып, қамап ұрып-соғады. Сол арпалыста бір жігіт құйрығынан ұстап алады. Жаны қиналғанда құйрығын үзіп құтылып, қашып кетеді; құйрығы әлгі жігіттің қолында қалады.

Керуенге ілесу және «бақсы ит» атану

Жапан далада көп керуенге жолығады. Керуен басы оны шақыртып, тамақтандырады. Түнде күзетке көмектесіп, керуен мүлкін қориды. Мінезі ұнап, қадірі артады. Көп ұзамай керуен ауылына жетіп, ол қой күзетеді. Қасқыр қаптаған шақта қойға тиген төрт қасқырды өлтіріп, үйіп қояды. Осыдан кейін беделі тіпті өседі.

Екі жыл өткен соң, керуен басының құда жақта ұзатылған қызы «жынданған» екен: бақсы да, молда да ем қыла алмайды. Бір адам келіп: «Құдаңда қадірлі ит бар, сол жазар» — дейді. Сөйтіп, Ағыбайды жетектеп апарып, жынды жатқан үйдің босағасына байлайды.

Қарақұс және құтқарылған жан

Біраздан соң әлгі әйел аспанға қарап шыңғырады. Ағыбай да қараса, шаңырақтан түсіп келе жатқан қарақұс көрінеді. Жіп шешіліп кеткенде, ол қарақұсқа ұмтылып, алысып жүріп жеңеді. Сол сәтте қарақұс жалбарынып: «Мені босат. Саған да бір күні керек болармын» — дейді. Ағыбай босатады. Қарақұс ұшып кетеді, ал байдың келіні тәуір болып, орнынан тұрып кетеді. Содан бері ел оны «бақсы ит» атап кетеді.

Елге сағыныш және екінші өзгеріс

Кейін ауылға қайтқан соң, ойға шомып, туған елі көз алдына келеді. «Қалыңдығыма тағы бір барайын, бәлкім, адам қалпыма қайтарар» деген үмітпен қалыңдығының ауылына жетеді. Тағы да сол отауға жақындағанда, үй іші тағы шар-шұр болып, ол бозторғайға айналып кетеді.

Қаладағы тұзақ және кемпірдің сыры

Құстың кейпінде зарлап ұшып жүріп, бір үлкен шаһардың үстінен шығады. Көшеде төгілген тарыны шоқып жеп жүргенде, аяғы қыл тұзаққа ілінеді. Бір топ бала ұстап алып, аяғына жіп байлап, тартып ойнайды.

Сол кезде бір кемпір келіп, баладан оны бес тиынға сатып алады. Үйіне апарып, жем-су беріп, аяғын арқандап қояды. Күнде: «Торғайым, жеттің бе?» — деп қинай сөйлейді. Ақырында кемпір ашып айтып береді: «Сен құс емессің, адамсың. Сен ит кезіңде мен қарақұс едім. Мені өлімнен құтқардың, енді мен де саған жақсылық жасаймын» — дейді.

Сақинаның шешілуі және қашу

Ағыбай кемпір айтқандай қалыңдық ауылының отауына кіріп, бұрымдағы сақинаны тісімен іліп шешіп алады. Үй іші тарс-тұрс болып, өзі адам қалпына келеді, ал қалыңдығы шошқаға айналып кетеді.

Ол үйден шыға сала жүген тауып алып, жылқыға жетіп, семіз бір құр атты ұстап мініп, Темірқазықты бағыт қылып, терістікке қарай түн қараңғысына сіңіп кетеді.

Елге оралу

Бірнеше күн жүріп, обалардың басынан асып, қаздардың дауысын естіп, елдің жақын қалғанын біледі. Ақыры көп қойға жолығып, қойшыдан сұраса, қой әкесінікі болып шығады. Өзін таныстырып, қойшыны шүйінші сұрауға ауылға жібереді.

Ел сенер-сенбесін білмей тұрғанда, әке-шешесі көп жұрт ертіп келеді. Әкесі алыстан танып, жүгіріп келіп құшақтайды. Сөйтсе, олар үш жыл сұрау салып таба алмай, күдерін үзіп, Ағыбайға ас беріп жатқан екен; сол ас тойға айналып кетеді.

Уәде және жаңа қалыңдық

Жұрт оның қайда жүргенін сұрағанда, Ағыбай басынан өткеннің бәрін жасырмай айтады. Кемпірдің қызын алатынын да жеткізеді. Уәделі уақыт келгенде той жасап, бірнеше жігіт қосып, өзі сол кемпір тұрған шаһарға аттанады.

Кемпір алдын ала тосып алып, қонақтарын құрметпен қарсы алады да, шаһарға түсірмей, өз мекеніне апарады. Қызы — асқан сұлу. Үш күннен соң, Ағыбайды қайнысы жүргізбек болып, қалыңдықты алпыс нарға кілем жауып, алтын-күміс жиһаз тиеп, қоршаулы бір нарға мінгізіп ұзатады.

Ағыбай сөзін түйіндейді: осы оқиғалар оның жастық шағында болған, ал бүгін жасы тоқсанға таяпты. Сол сиқырлы сақинаны былтыр көшкен жұртында жоғалтып алған екен. «Мүмкін, маралдардың қолына түскен шығар; саған айтқаны да — сол» дейді.