Социологиялық парадигмалар
Социологиялық парадигмалар
Кез келген ғылым белгілі бір теориялық жүйелерге сүйеніп қалыптасады. Мұндай жүйелер жалпы мойындалған бір немесе бірнеше теорияны қамтуы мүмкін. Сол сияқты, социология да қалыптасқан сәтінен бастап бірнеше теорияға негізделіп дамыды. Социолог-ғалымдардың әр тобы ғылыми бағдар-бағытына, идеялық мақсаттары мен мұраттарына қарай әртүрлі теорияларды басшылыққа алды. Олардың әрқайсысының өз әдіснамалық және әдістемелік принциптік негіздері болды.
Осы теорияларға тірек болған басты шарттар мен принциптердің жиынтығы парадигмалар деп аталады. Кең мағынада парадигмаларды социологиядағы теориялық концепциялар ретінде қарастыруға болады.
Әр парадигма өзіндік талғампаздық сипатымен ерекшеленеді және қоғамдағы әртүрлі факторларды, адамдардың мінез-құлқын талдауда маңызды рөл атқарады. Сондықтан парадигмалардың ешқайсысы қоғамға жеке-дара толық сипаттама бере алмайды. Дегенмен әрқайсысының қоғамды тануға қосатын өзіндік үлесі бар.
Парадигмалардың негізгі топтары
Социологиялық парадигмаларды қоғамды талдау тәсілдері мен әдіснамалық принциптеріне қарай екі ірі топқа бөлуге болады:
1) Құрылымдық (макросоциологиялық) парадигмалар
Қоғамды тұтас жүйе ретінде қарастырады: оның ұйымдасуын, қызмет ету тетіктерін және даму заңдылықтарын талдайды.
2) Интерпретативті (микросоциологиялық) парадигмалар
Негізінен әлеуметтік іс-әрекетке, адамның мінез-құлқы мен оған беретін мағынасына баса назар аударады.
Құрылымдық парадигмаларға жатады
- Функционалдық (қызметтік) парадигма
- Конфликтік (конфликтологиялық) парадигма
Конфликтологиялық парадигма үш тармаққа бөлінеді: марксистік, неомарксистік, беймарксистік.
Интерпретативті парадигмаларға жатады
- Әлеуметтік әрекетті түсіндіретін парадигмалар
- Символикалық интеракционизм
- Феноменологиялық парадигма
- Этнометодологиялық парадигмалар
Макросоциологиялық парадигмалар
Функционалдық (құрылымдық-функционалдық) парадигма
Бұл бағыт өкілдері қоғамды өзара тәуелді құрылымдары бар, қоғамдық тұтастықты құрайтын біртұтас жүйе ретінде қарастырады. Олардың пікірінше, мемлекет, отбасы, дін сияқты институттар дербес, оқшау құрылым емес; керісінше, әлеуметтік жүйенің құрамдас бөлігі ретінде қоғамның өміршеңдігіне белгілі бір үлес қосады.
Негізгі идея: қоғамның тұрақты тіршілігі мен үздіксіз жалғасуы үшін белгілі бір қажетті шарттар мен қызметтік байланыстар болуы тиіс.
Конфликтік (конфликтологиялық) парадигма
Конфликтік парадигма өкілдері де қоғамды құрылымдық тұрғыдан талдап, оның тұтас жүйе екенін мойындайды. Алайда өз түсіндірулерін қоғамның әртүрлі топтарға бөлінуіне, олардың мүдделерінің сәйкеспеуіне және бір топтың екіншісін пайдалану арқылы пайда табу әрекеттеріне негіздейді.
Бұл көзқарас бойынша, әртүрлі топтардың болуы және мүдделердің үйлеспеуі қоғамда конфликтік потенциалдың үнемі сақталуын табиғи құбылыс деп түсіндіреді.
Марксистік тармақ
Қоғамды тұтас әлеуметтік шындық ретінде қарастырады; халықты қоғамды жасаушы күш әрі тарихи дамудың нәтижесі ретінде таниды.
Неомарксистік тармақ
Экономикалық факторды «шешуші» деп абсолюттендіруге күмән келтіреді; мәдениет пен идеологияның рөлін күшейте түсіндіреді.
Беймарксистік тармақ
Қақтығыс екі топпен шектелмейді; мәртебе, билік, ықпал сияқты экономикалық емес мүдделерді де негізгі себеп ретінде қарастырады.
Марксистік талдаудың негізгі тезистері
-
Институттардың өзара тәуелділігі: экономикалық, саяси, құқықтық және діни институттарды біртұтас байланыста талдау қажет.
-
Диалектикалық даму: әлеуметтік өзгерістер қарсы күштердің күресі арқылы жүзеге асады; қайшылық пен конфликт — дамудың қайнар көзі.
-
Экономикалық қайшылықтардың басымдығы: үстем және тәуелді топтарға бөліну, сондай-ақ олардың арасындағы экономикалық қайшылықтар әлеуметтік өзгерістің басты факторларының бірі ретінде түсіндіріледі.
Неомарксистік бағыт
Марксистік теорияның ықпалында болған, бірақ өз ұстанымдарын қайта пайымдаған ғалымдарды неомарксистерге жатқызуға болады. Олар, әсіресе, қоғам дамуын түсіндіруде экономикалық фактор «маңызды немесе шешуші» рөл атқарады деген тұжырымды сынға алады.
Қорытынды ұстаным: конфликттің негізгі көзін экономикадан ғана емес, мәдени және идеологиялық салалардан да іздеу.
Дегенмен неомарксистік талдаулар мәдени фактордың қашан және қандай жағдайда шешуші рөл атқаратынын толық әрі бірізді түсіндіруде әрдайым нақты ортақ қорытындыға келе бермейді.
Беймарксистік конфликт парадигмасы
Бұл бағыт өкілдері конфликтке түсетін топтар Маркстің сипаттағанындай екі топпен шектелмейді деп есептейді. Қоғамда көптеген топтар бар, әрі олардың мүдделері тек экономикалық пайдаға ғана тірелмейді. Сондықтан күрес экономикалық билік үшін ғана емес, әлеуметтік мәртебе үшін де жүруі мүмкін.
Ральф Дарендорфтың пайымы
Неміс социологы Ральф Дарендорф Маркстің конфликт талдаулары 19 ғасыр жағдайына сай келгенімен, оны бүгінгі экономикалық шындыққа сол күйінде қолдану шектеулі деп санады. Оның пікірінше, АҚШ пен Ұлыбритания сияқты қоғамдарда жоғары білікті жұмысшылар санының өсуі, аралық таптардың ұлғаюы, табыс айырмашылығының белгілі бір деңгейде қысқаруы байқалады.
Түйін: қазіргі өзекті мәселе — өндіріс құрал-жабдықтарына иелік ету мен оны бақылау құрылымдарының арасындағы үйлесімнің бұзылуы.
Микросоциологиялық (интерпретативті) парадигмалар
Әлеуметтік әрекет парадигмасы
Бұл парадигманы жақтаушылар, әдетте, индивидтің мінез-құлқын қатаң түрде айқындайтын нақты әлеуметтік құрылым бар деген түсіндіруге сын көзбен қарайды. Дегенмен олардың кейбірі қоғамда әлеуметтік құрылымдардың бар екенін жоққа шығармайды, бірақ адамдардың мінез-құлқын, ең алдымен, олардың өз әрекетіне беретін мәні мен мағынасы тұрғысынан түсіндіру қажет деп санайды.
Макс Вебердің түсіндіруі
Неміс социологы Макс Вебердің пікірінше, социологияның негізгі мақсаты — әлеуметтік әрекеттерді олардың себептері арқылы түсіндіру. Оның ұғымында әлеуметтік әрекет — адамның өз ісіне мән беруі арқылы жасалатын, әрі ол іске асқанда басқа адамдардың әрекетіне (немесе ықтимал жауабына) бағдарланатын іс-қимыл.
Әлеуметтік әрекетке жатпайды: ойланбай істелген іс, кездейсоқ жағдайдан туған әрекет, сондай-ақ басқа адамдардың ықтимал жауабы ескерілмейтін қимыл.
Мысал: адамның жеке үйде отырып намаз оқуы — басқа адамдардың ықтимал реакциясына бағдарланбаған жағдайда әлеуметтік әрекет ретінде қарастырылмайды.
Вебер бойынша түсіндірудің екі қадамы: (1) әрекет субъектісінің өз ісіне берген мағынасын анықтау; (2) сол әрекеттің себептік мотивтерін айқындау.
Вебердің пікірінше, әлеуметтік әрекеттер ірі әлеуметтік өзгерістерге әкелуі мүмкін және институттар мен топтардың қызмет ету сипатына ықпал етеді. Ол әлеуметтік өмірдегі идеялардың маңызды рөлін атап көрсете отырып, адамдардың қоғамдық санасы мен көзқарастары тек материалдық немесе экономикалық факторлармен ғана толық түсіндірілмейді деген ұстанымды қолдайды.