Лимфоциттердің антигенді танушы рецепторлары
Құрылымдық жасушалар (микроайналым жасушалары)
Құрылымдық жасушаларға коллаген және эластин талшықтарын түзетін фибробласттар, сондай-ақ эпителий тіндеріндегі қан тамырларының эндотелий жасушалары жатады. Бұл жасушалар лимфоциттердің алғашқы екі тобы мен АТЖ-нің қалыпты қызметі үшін миграция жолын айқындап, микроқоршаулық ортаны қалыптастырады.
Неге маңызды?
- Жасушааралық матрикспен өзара байланыс иммундық үрдістердің ұйымдасуын күшейтеді.
- Жасушалар арасындағы жанасу мен сигнал алмасуды мембраналық адгезия молекулалары қамтамасыз етеді.
- Капиллярлар мен посткапиллярлық венулалар эндотелийіндегі адгезия молекулалары лейкоциттердің қаннан тіндерге көшуін жеңілдетеді.
Иммундық жүйенің молекулалық деңгейі
Иммундық жүйенің молекулалық негізін бірнеше ірі макромолекулалық топтар құрайды: В-лимфоциттер түзетін иммуноглобулиндер (Ig) және олардың түзілуін реттейтін гендер, цитокиндер, негізгі гистосәйкестік кешені (МНС/HLA) өнімдері, CD-маркерлер, адгезия молекулалары, сондай-ақ лимфоциттердің антигенді танушы рецепторлары.
Иммуноглобулиндер және антиденелер
Антиденелер — гуморалдық иммундық жауаптың өнімі. Олар өз түзілуін шақырған антигендерге арнайы әсер ететін глобулиндер. Иммуноглобулиндер күрделі нәруыздық құрылымдар болып, мономер немесе полимер түрінде кездеседі.
Құрылымы
Иммуноглобулин молекуласы 2 ауыр (H) және 2 жеңіл (L) тізбектен тұрады. Құрылымдық бірлігі — тізбектің автономды бөлігі болып саналатын домендер.
Кластары
Иммуноглобулиндердің 5 класы бар: IgM, IgG, IgA, IgE, IgD.
Цитокиндер (иммундық медиаторлар)
Иммунды «хабаршы» жасушалар медиаторлар арқылы иммундық жауаптың қалыптасуына, реттелуіне және жүзеге асуына қатысады. Бұл медиаторлар цитокиндер деп аталады.
Негізгі қасиеттері
- Антигенге қатысты арнайылықтан айырылған нәруыздық өнімдер.
- Гемопоэз, қабыну және иммундық жауап кезінде жасушааралық коммуникацияны іске қосады.
- Рецепторлық механизм арқылы әсер етеді.
- Шамадан тыс өндірілуі және компоненттердің күшті өзара әрекеттесуімен сипатталатын цитокиндік торды құрайды (бір функцияны әртүрлі цитокиндер атқара алады).
Лимфокиндер
Т-лимфоциттердің субпопуляциялары түзетін цитокиндер.
Монокиндер
Моноциттік-макрофагалдық жүйе жасушалары түзетін цитокиндер.
Негізгі гистосәйкестік кешені (МНС/HLA)
Негізгі гистосәйкестік кешенінің гендері (Major Histocompatibility Complex, MHC) немесе адамдағы HLA кешені — ядросы бар барлық жасушалардың бетінде орналасатын өнімдерді кодтайды. Бұл өнімдер антигендерді тануда және иммунологиялық серпілістердің қалыптасуында маңызды рөл атқаратын гистосәйкестік антигендердің (гликопротеидтердің) түзілуін бақылайды.
HLA кешенінің гендері кейбір цитокиндердің, комплемент жүйесі мен пропердин жүйесінің нәруыздарының түзілуіне де қатысады. МНС нәруыздары — иммуноглобулиндер мен Т-жасушалық рецепторлардан кейінгі, ағзадағы ең алуан түрлі нәруыздардың бірі.
Маңызды айырмашылық
Антиденелер мен Т-лимфоцит рецепторлары бір ағзадағы лимфоцит клондарында әртүрлі болады, ал МНС нәруыздары әр адамда генетикалық ерекшеліктерге байланысты әртүрлі келеді.
МНС I класы
Екі полипептид тізбектен тұрады: үлкен α-тізбек (өлшемі бойынша IgG ауыр тізбегіне ұқсас) және кіші β-тізбек.
МНС I молекулалары эритроциттерден басқа, ағзаның барлық жасушаларының бетінде кездеседі.
МНС II класы
Екі полипептид тізбектен (α және β) тұрады; екі тізбектің мөлшері шамалас (иммуноглобулиндердің жеңіл тізбектері деңгейіндей).
Негізінен В-лимфоциттердің, моноцит-макрофагтардың, дендриттік жасушалардың және мамандандырылған эпителий жасушаларының бетінде болады.
Саралау кластерлері (CD)
Саралау кластерлері (CD, Cluster of Differentiation) — лимфоцит субпопуляцияларының беткейлік маркерлерін белгілеуге арналған жүйе. Олар жасушалардың әртүрлі даму кезеңдері мен функционалдық субпопуляцияларына тән (мысалы: CD2, CD3, CD4, CD8, CD5, CD16, CD19, CD72 және т.б.).
Функциялары
- Кейбірі антигенді тануға қатысатын корецепторлар қызметін атқарады (CD3, CD4, CD8).
- Кейбірі цитокиндермен әрекеттесетін рецепторлар болады (мысалы, IL-2 рецепторы — CD25).
- Маркерлер стандартты моноклондық антиденелер арқылы анықталады.
Адгезия молекулалары
Адгезия молекулалары көптеген жасушалардың бетінде орналасады. Олардың көмегімен антигенді таныстырушы жасушалар мен В- және Т-лимфоциттер арасындағы жасушааралық әрекеттесу тиімділігі артады.
Негізгі тектестері
Лимфоциттердің антигенді танушы рецепторлары
В-лимфоциттер
В-лимфоциттердің антигенді танушы рецепторлары қызметін плазмалық мембранада орналасқан иммуноглобулин молекулалары атқарады.
Т-лимфоциттер (ТЖР)
Т-лимфоциттерде антигенді тануды Т-жасушалық рецепторлар (ТЖР) қамтамасыз етеді. ТЖР иммуноглобулиндер супертектесіне тән құрылымға ие.
ТЖР — бір-бірімен цистеиндік көпір арқылы ковалентті байланысқан екі полипептидтік тізбектен тұратын гетеродимер. Қалыпты жағдайда пісіп-жетілген Т-жасушаларының бетінде шамамен 10 000–40 000 ТЖР молекуласы болады.
Тимус гормондары
Тимус гормондары — тимус құрылымының эпителий жасушалары түзетін (негізінен субкапсулалық және медуллярлық аймақтарда) төмен молекулалық пептидтер. Олар нейропептидтерге ұқсас және басқа гормондармен, әсіресе гипоталамус, гипофиз, бүйрекүсті және жыныс бездері гормондарымен тығыз функционалдық байланыста болады.
Олардың негізгі қызметі — Т-жасушаларының тимуста пісіп-жетілуін және тимустан шыққаннан кейін Т-лимфоциттердің функционалдық жетілуін қамтамасыз ету, соның ішінде цитокиндер өндіру қабілетін арттыру.
Сүйек кемігінің миелопептидтері
Сүйек кемігінің миелопептидтері — сүйек кемігі жасушалары түзетін, гормон тәрізді әсері бар төмен молекулалық нәруыздар. Олар В-лимфоциттердің дифференциялануына қатысады.