Қазақша рефераттар

Аналық құмырсқаның дене тұрқы ірі

Құмырсқа (Formicidae): таралуы және жалпы сипаттамасы

Құмырсқа (Formicidae) — жарғаққанаттылар (Hymenoptera) отрядына жататын тұқымдас. Құмырсқалар Жер шарында өте кең таралған: олар Қиыр Солтүстік пен Антарктидадан басқа аймақтардың барлығында дерлік кездеседі. Ғалымдар құмырсқалардың шамамен 10 мыңға жуық түрін сипаттаған, ал олардың басым бөлігі тропиктік белдеулерде таралған.

Негізгі деректер

Таралуы
Әлемнің көп бөлігі (Антарктида мен Қиыр Солтүстіктен басқа)
Түр саны
Шамамен 10 000
Көп кездесетін аймақ
Тропиктер

Дене құрылысы және қорғаныс мүмкіндіктері

Құмырсқаның денесі үш бөлімнен тұрады: бас, көкірек және құрсақ. Басы салыстырмалы түрде үлкен, жақтары (төменгі және жоғарғы жақ) жақсы жетілген. Ауыз аппараты кеміргіш типті.

Көкірек бөлімі жіңішке, онда үш жұп аяқ орналасады. Көпшілік түрлерінде құрсақ бөлімінде шаншар мен улы бездер жақсы дамыған. Улы бездерінен бөлінетін сұйықтық құмырсқа қышқылы деп аталады.

Сезім мүшелері және бағдарлануы

Құмырсқалардың иіс және дәм сезуі өте жақсы дамыған. Олар өзара байланыс пен тәртіпті көбіне феромондар арқылы реттейді. Құмырсқалар жүрген жолында құмырсқа қышқылының тамшыларын қалдырып, сол иіс ізімен адаспай қозғалады. Орманда ағашқа өрмелегенде де бірінің артынан бірі тізіліп жүруіне осы химиялық із көмектеседі.

Илеу, қоғамдасу және рөлдер

Құмырсқалар, әдетте, топтасып тіршілік етеді: бір илеуде 10–100 мыңға дейін дара болуы мүмкін. Олар арнайы илеу жасап, көбіне қураған өсімдік сабақтары мен жапырақ қалдықтарын құрылыс материалы ретінде пайдаланады.

Илеудегі негізгі топтар

  • Аналық (патшайым)

    Ұрықтанғаннан кейін қанаттарын тастап, тек ұрпақ өрбітуге көшеді. Кей жағдайларда 20 жылға дейін өмір сүруі мүмкін. Дене тұрқы ірірек болады.

  • Аталық

    Шағылысу кезеңінен кейін, әдетте, тіршілігін тоқтатады.

  • Жұмысшы құмырсқалар

    Жыныстық тұрғыдан жетілмеген даралар. Дернәсілдерді және аналықты қоректендіреді, илеуде ауаның алмасуын, ылғалдың тұрақты болуын қамтамасыз етеді.

  • «Жауынгер» құмырсқалар

    Илеуді қорғауға және қорек үшін күреске бейімделген топ.

Кейбір тропиктік аймақтарда илеу салмай, жеке дара тіршілік ететін құмырсқа түрлері де кездеседі.

Қорегі және экожүйедегі маңызы

Құмырсқалардың негізгі қорегі — басқа жәндіктер, олардың дернәсілдері, сондай-ақ өсімдіктердің жапырақтары, тұқымдары мен шырындары. Бір илеудегі құмырсқалар тәулігіне 10 мыңнан 30 мыңға дейін жәндікті жоя алады. Сондықтан олар көптеген экожүйелерде зиянкестер санын реттеуге ықпал ететін маңызды жыртқыштар ретінде қарастырылады.

Ормандағы пайдасы

Орманды мекендейтін жирен құмырсқалар зиянды жұлдызқұрттармен, жауынқұрттармен және жалаңаш шырыштармен қоректеніп, ағаштарға зиян келтіретін жәндіктердің санын азайтуға көмектеседі.

Адам тәжірибесіндегі құмырсқалар: тағам және дәстүрлі қолдану

Құмырсқалардың адам денсаулығына ықтимал пайдасы жайлы түсінік көптеген халықтарда ертеден белгілі. Кейбір жағдайларда аяқ-буын ауыратын адамдар құмырсқа илеуіне аяғын салып, құмырсқаға шақтырғаны туралы деректер бар.

Мысалы, Қытайда шамамен 5 мың жыл бұрын жазылған «Бэнь Цао Ган Му» еңбегінде құмырсқаның қасиеттері жайында қызықты мәліметтер келтірілген. Құмырсқа денесінде 70-тен астам микроэлемент, 20-дан астам аминқышқыл және витаминдер бар екені айтылады.

Қазіргі қолданылуы туралы деректер

  • Қытайда құмырсқадан тағамдық және дәрілік қасиеті бар препараттар дайындалатыны айтылады.
  • Зерттеулер нәтижесінде құмырсқалардың жұқпалы ауруларға сирек шалдығатыны көрсетілгені туралы мәліметтер бар.
  • Құмырсқадан алынатын дәрілер буын ауруларын емдеуде, қант диабетінде және қан қысымын реттеуде қолданылатыны аталады.
  • Оңтүстік Азия елдерінде және Мексикада құмырсқаны тағам ретінде пайдаланатын дәстүрлер кездеседі.

Ескерту: бұл бөлімдегі тұжырымдар бастапқы дерек мәтініндегі мәліметтерге сүйеніп берілді.

Қазақстанда кездесетін түрлер

Құмырсқалардың түр саны жөнінде әртүрлі деректер ұшырасады. Қазақстанда жиірек кездесетіндері: жерден ін қазатын, үйлерде болатын өте ұсақ үй құмырсқалары (шымылдар), сондай-ақ орманда көбірек таралған жирен және қара құмырсқалар.

Дереккөздер

  1. «Шаңырақ: Үй-тұрмыстық энциклопедиясы». Алматы: Қаз.Сов.энцикл. Бас ред., 1990. ISBN 5-89800-008-9
  2. «Балалар энциклопедиясы», V-том.
  3. «Қызықты биология. Жануарлар дүниесі (омыртқасыздар)». Р. Сәтімбеков, Р. Әлімқұлов. Алматы, 2007.