Бүгінгі қала

Петропавл (Қызылжар): қала туралы қысқаша

Петропавл (қазақ тілінде кең қолданыстағы атауы — Қызылжар) — Солтүстік Қазақстан облысының қаласы және облыс орталығы (1936 жылдан). Қала 1752 жылы Есіл өзенінің оң жағалауында ірге көтерді.

Географиялық орны

Батыс Сібір ойпатының оңтүстік-батысындағы Есіл жазығының орманды-дала белдемінде, Есілдің оң жағасындағы ежелгі Қызылжар қонысының орнында орналасқан.

Көлік торабы

Петропавл — автомобиль, әуе, өзен және темір жол бағыттарын тоғыстырған ірі торап.

Халық саны: 204,8 мың адам (2011 жылғы 1 мамырдағы жағдай бойынша); сондай-ақ 195,2 мың адам (2010 жылғы 1 қаңтар).

Тарихы

Қаланың қалыптасуы (XVIII–XIX ғасырлар)

Қаланың негізі 1752 жылы патшалық Ресейдің қазақ жерін отарлау саясаты аясында әскери бекініс ретінде қаланды. Алғашында әскери форпост болған Петропавл кейінірек өңірдегі негізгі тірек пункттердің біріне айналды.

1838 жылы Есіл округінің, 1868 жылы Ақмола облысының құрамына еніп, уездік қала мәртебесін алды. Сібір мен Түркістанды жалғаған сауда жолының бойында орналасуы қалаға ерекше серпін берді.

Петропавлдың ірі сауда орталығына айналуына Абылай сұлтанның Орынбор және Сібір губернаторларынан Қызылжарда сауда орталығын ашуға рұқсат алуы ықпал етті. Сауда айналымы ұлғайып, орыс көпестері мен Орта жүз қазақтары арасында тұрақты сауда-саттық қалыптасты.

Өнеркәсіп пен инфрақұрылымның өсуі (XIX ғасырдың соңы – XX ғасырдың басы)

Патша өкіметі сауданың дамуын қолдап, 1871 жылы қалалық Қоғамдық банк ашты, ол 1880 жылы Мемлекеттік банкке айналды.

1849 жылы қалада 7 май, 7 былғары, 4 сабын, 17 кірпіш зауыты, диірмендер және өзге кәсіпорындар жұмыс істеді. 1912 жылға қарай сауда мекемелерінің саны 600-ге жуықтады.

Қаланың дамуына Транссібір темір жолының салынуы айтарлықтай әсер етті: XIX ғасырда әкімшілік-сауда пункті ретінде танылса, XX ғасырдың басында ауыл шаруашылығы мен өнеркәсіптің маңызды орталықтарының біріне айналды.

Осы кезеңде Ресейден қоныс аударған шаруалар келіп, еңбек ресурсы көбейді, қолөнер мен ұсақ кәсіпкерлік дамыды.

Соғыс жылдары және кейінгі өрлеу

Бірінші дүниежүзілік соғыс пен Азамат соғысы қала экономикасына кері әсер етті. 1932–1936 жылдары Петропавл Қарағанды қаласының құрылысын басқару және ірі темір жол торабының қалыптасуы үшін негізгі орталықтардың бірі болды.

1932 жылы “Казстройматериал” кірпіш зауыты іске қосылып, механикалық зауыт қайта жөндеуден өтті. Нәтижесінде кәсіпорындар саны өсіп, жұмысшылар қатары айтарлықтай көбейді.

Екінші дүниежүзілік соғыс жылдары КСРО-ның батыс аудандарынан көшірілген 20-ға жуық зауыт пен фабрика қала экономикасын көтерді. Соғыстан кейін, әсіресе тың және тыңайған жерлерді игеру кезеңінде, көптеген кәсіпорындар салынып, әлеуметтік-экономикалық, білім беру және мәдени-ағарту салалары қарқынды дамыды.

1990-жылдары нарықтық экономикаға көшуге байланысты бірқатар ірі өнеркәсіп орындары баяулап, шаруашылық байланыстар үзіліп, кәсіпорындардың жұмысы тоқырады. 1990-жылдардың соңынан бастап экономикалық жағдай біртіндеп тұрақтана бастады.

Бүгінгі қала

Өнеркәсіп және бизнес

Қалада 174 кәсіпорын жұмыс істейді.
Ірі кәсіпорындар: “Еуразия”, “Вита”, “Молочный союз” АІ, нан комбинаты, ликер-арақ зауыты, “Сұлтан”, “Тонус” және т.б.
Қала бюджеті кірісінің шамамен 10%-ын шағын бизнес қалыптастырады.
Еңбекпен қамту құрылымы: сауда — 47,8%, өндіріс — 17,4% (оның ішінде құрылыс — 6,6%).
35 кәсіпорын ауыл шаруашылығы өнімдерін өңдейді; 110 шағын құрылыс кәсіпорны және 49 көлік пен байланыс ұйымы бар.

Әлеуметтік инфрақұрылым

Жалпы білім беретін 49 мектеп, 2 музыка мектебі, 5 спорт мектебі.
3 кәсіптік-техникалық мектеп, 5 арнайы оқу орны мен колледждер.
2 мемлекеттік ЖОО: Солтүстік Қазақстан университеті және ҚР ІІМ әскери мектебі (сонымен қатар деректерде 3 жоғары оқу орны көрсетіледі).
12 аурухана, 10 емхана, 199 дәріхана халыққа қызмет көрсетеді.
Спорт инфрақұрылымы: 4 стадион, 34 түрлі спорт ғимараты.

Қаланың медиа және мәдени кеңістігі

Мәдениет

3 театр, филармония, 3 музей, 2 кинотеатр, 4 мемлекеттік кітапхана, 5 мәдениет сарайы жұмыс істейді.

Баспасөз

Облыстық және қалалық газеттер, жарнамалық басылымдар тұрақты шығып тұрады.

Телерадио

Қалада 3 телерадиокомпания жұмыс істейді.

Экономика көрсеткіштері (2009–2010)

Халық және білім

2010 жылғы 1 қаңтарда халық саны: 195,2 мың адам (облыс халқының 30,3%-ы).
47 күндізгі мектепте 22,3 мың оқушы.
10 колледжде 13,0 мың студент.
3 жоғары оқу орнында 11,0 мың студент.

Кәсіпорындар құрылымы

2010 жылғы 1 қаңтарға 4 995 заңды тұлға тіркелген.
Оның ішінде: 94,8% — шағын, 4,3% — орта, 0,9% — ірі кәсіпорындар.
Кәсіпорындардың 88,8%-ы — жеке меншік нысанындағы ұйымдар.

Өндіріс, құрылыс және сауда (2009)

Өнеркәсіп

46 835,1 млн теңгенің өнімі өндірілді (2008 жылмен салыстырғанда +4,0%).

Электр энергиясы: 2 371,1 млн кВт·сағ
Жылу энергиясы: 2 123,9 мың Гкал

Азық-түлік өнімдері

Сүт өнімдері: 27,4 мың т
Ұн: 100,9 мың т
Нан: 12,7 мың т
Макарон: 26,2 мың т
Алкоголь өнімдері: 2 114,7 мың л

Құрылыс және сауда

Мердігерлік жұмыстар: 8 530,1 млн тг
Тұрғын үй: 27 223 м²
Бөлшек сауда айналымы: 39 800,0 млн тг
Жан басына шаққанда: 203,9 мың тг

Ескерту: бастапқы деректе негізгі құрал-жабдықтар құны (жер құнын есептемегенде) 2009 жылғы 1 қаңтарда 160,3 млрд теңге, тозу деңгейі 40,0% деп көрсетілген.

Мәдениет мекемелері

Театрлар

С. Мұқанов атындағы Солтүстік Қазақстан облыстық қазақ сазды-драма театры
Солтүстік Қазақстан облыстық қуыршақ театры
Солтүстік Қазақстан облыстық Н. Погодин атындағы орыс драма театры

Мұражайлар

Солтүстік Қазақстан облыстық тарихи-өлкетану мұражайы
Облыстық бейнелеу өнері мұражайы
Абылай ханның резиденциясы (мұражай кешені)

Кітапханалар

Ғ. Мүсірепов атындағы облыстық балалар-жасөспірімдер кітапханасы
И. Шухов атындағы қалалық кітапхана
С. Мұқанов атындағы Солтүстік Қазақстан облыстық әмбебап ғылыми кітапханасы