Өнер - білім бар жұрттар
Ыбырай Алтынсарин — балаларға арнап көркем шығарма жазған алғашқы қазақ жазушыларының бірі, әрі XIX ғасырдың екінші жартысындағы қазақ қоғамының ұлы ағартушы-демократы. Ол 1841 жылы Торғай өңірінде дүниеге келіп, нағашы атасы, елге белгілі Балқожа бидің тәрбиесінде өседі.
Балқожа бидің үміті
Алтынсариннің бала күнінен білімге, тәрбиеге бет бұруына атасының ықпалы айрықша болды. Балқожа би он жасар немересіне хат жолдап, ақ батасын беріп, келешегінен зор үміт күтетінін білдіреді:
Үміт еткен көзімнің нұры, балам,
Жаныңа жәрдем берсін хақ тағалам.
Атаң мұнда анаңмен есен-аман,
Сүйініп сәлем жазды бүгін саған...
Ағартушылық мұрат және педагогикалық қызмет
Ы. Алтынсариннің негізгі мақсаты — қазақ жастарын оқыту, халықты сауаттандыру, жазба әдебиеттің тәрбиелік мүмкіндігін білім беру ісімен ұштастыру болды. Ол тұңғыш ағартушы-педагог қана емес, балаларға арналған ықшам әрі мазмұны терең өлеңдері мен әңгімелерін қалдырған көрнекті жазушы.
Оның «Қазақ хрестоматиясы» атты тұңғыш оқулығы «Кел, балалар, оқылық» өлеңімен ашылып, жас ұрпақты білімге, талаптануға, еңбекқорлыққа үндейді.
«Кел, балалар, оқылық» — оқудың құдіреті
Өлеңнен үзінді
Оқысаңдар, балалар,
Шамнан шырақ жағылар.
Тілегенің алдыңнан
Іздемей-ақ табылар.
Кел, балалар, оқылық,
Оқығанды көңілге
Ықыласпен тоқылық.
Негізгі ой
- Білім — сарқылмас байлық, адамның өмірлік мүмкіндігін кеңейтетін күш.
- Оқу мен еңбектің арқасында мақсатқа «іздемей-ақ» жетуге болады деген сенім қалыптастырады.
- Байлықты ғана өмірдің қызығы санайтын кертартпа түсінікке қарсы тұрып, ғылым-білімге шақырады.
Өлең арқылы ақын оқу-білімді дәріптеп қана қоймай, оған жетудің шарты — ерінбей еңбек ету, табандылық таныту екенін айқын көрсетеді.
Жастарға артылған жауапкершілік
Алтынсарин білімді адамның мақсаты мен міндетін халыққа қызмет етумен байланыстырады. Оның ойынша, өнер-білімді меңгерген ұрпақ өз елін өркениетті жұрттардың қатарына қоса алады: тасқа сарай салғызған, от пен суды игерген, теңізде кеме жүргізген елдер деңгейіне жеткізу — білім мен еңбектің жемісі.
Болашаққа сенімі зор ағартушы өз дәуірінде жүзеге асыра алмаған талай істі жастар атқаратынына иланды. Ол айналасындағы надандық пен қараңғылықты сынап, кейінгі буынға үміт артады:
Өсиет үн
Біз надан боп өсірдік,
Иектегі сақалды.
«Өнер — жігіт көркі», — деп,
Ескермедік мақалды.
Біз болмасақ, сіз барсыз,
Үміт еткен достарым,
Сіздерге бердім батамды...
«Өнер-білім бар жұрттар» — өркениет өлшемі
Бұл өлеңде ақын білімнің қоғамды қалай өзгертетінін нақты мысалдармен бейнелейді: өндіріс, техника, байланыс, көлік — бәрі де өнер мен ғылымның нәтижесі. Жастарды жаңалыққа ұмтылуға, ел болашағын білім арқылы көтеруге үндейді.
Өлеңнен үзінді
Өнер-білім бар жұрттар
Мал істейтін жұмысты
Тастан сарай салғызды.
От пен суға түсірді,
Айшылық алыс жерлерден
Отынсыз тамақ пісірді.
Көзіңді ашып-жұмғанша
Сусынсыз сусын ішірді.
Жылдам хабар алғызды.
Теңізде жүзді балықтай
Аты жоқ құр арбаны,
Дүниені кезді жалықпай,
Мың шақырым жерлерге
Күн жарымда барғызды.
Адамды құстай ұшырды,
Білгендерге — осылар
Бәрі-дағы анықтай,
Білмегенге — танықтай.
Түйін
Ыбырай Алтынсарин шығармаларының өзегі — адамды алға бастайтын күш білім екенін дәлелдеу. Ол балалар әдебиетіне жол ашып, мектеп пен оқулықтың мәнін терең ұқтырды; ең бастысы — жас ұрпақты ұлтқа қызмет етуге, еңбекқорлыққа және өркениетке ұмтылуға шақырды.