Мал ортасында Несіпбай өзі

Тікшелеудің орта тұсы: үнсіз түйін, тұнжыраған ой

Тікшелеу жасыл беткейдің орта тұсына келгенде-ақ Несіпбай аттан түсті. Айналаға көз салмады. Әлдебір ой басқан күңгірт жүзі бүгін бірде-бір рет көтеріліп, мына кең дүниеге қараған емес. Көзін үнемі төмен салып, жүзі салбырап, тұқырай береді.

Сол еңсесін көтермеген күйі атының ауыздығын алды. Құйрығын тірсегінен келтіре шорт кескен күдіс торы ауыздығы алынған бойда басын жерге салып, атқұлақ араласқан көк өлеңді борт-борт үзе бастады. Несіпбай оны шаужайлай түсіп, тапжылтпай отырып, шылбырмен тұсау салды. Аздан соң тұрып, сауырынан сол жақ алақанымен ақырын ұрғанда, торы ат өрге қарай секіре басып өрлей берді.

Тұсаумен секірген сайын ұзындау кекілі желп етіп көтеріліп, дөң басындағы әлдекімге торы аттың «здравствуйы» айтылып бара жатқандай. Ауыздық пен үзеңгі, тұрман шылдырлап алыстайды. Несіпбай қырын тұрған күйі мойнын бұрып, сол жақ иығымен: «Ер-тоқымын бүлдірер ме екен…» деп ойлап, ұзап бара жатқан аттың соңына қарады.

Баяу басатын сылбыр ой енді ғана жиылып бір байлам жасағанша, ат та ұзап кетті. Несіпбай дағдылы шабандықпен біраз дағдарып тұрып қалса да, ойын жеңген ол емес. Ештеңені абайламай, бетін қайта бұрып, енді ойға қарай аяңдады.

Көктемгі көркемдік пен ішкі күдік

Жарқыраған, қызуы мол мамыр күні бөктер қызғалдақ атып, гүл шашып, көк майса иін тіресіп тұр. Мөлдіреп, жаудырап ағып жатқан көк қасқа бұраң су анау. Соны бөктер. Әлі қылшығы құрғамаған; бір тал шөптің мұрты да сынбағандай.

Бірақ көпірді кім біледі? Несіпбайдың көңілінде күдік көп. Сене алмайды. Запыран боп, зыр қағып қалған. Төмен қарай бір басып, екі басып келе жатып, көзімен ылғи көк шөп ішін тінтеді: шытыр тағы шығып қала ма, қайтеді, сопаң етіп?

Ол көк тұман мен алыс ақ бұлттарға қоршалған айдын төскейге, алып тауға көз қырын тастады. Қарлы қыс етектен түре қуылып, тау басына тізе бүгіп, артын малып отырғандай. Қыс пен көктемнің қиыншылығы қабаттасып, талай рет шаруаның арқасына мініп, әлек салған-ды. Несіпбай тау жотасындағы қыс белгісіне өшпенділікпен суық қарап алып, қайтадан аяқ астындағы шөпке тесіле түсті.

Тайғақ кемер: құлау, үрку, белгісіз қатер

Бір мезетте аяғы тайып кетті. Оң жақтағы күдікті көрінген шөпке қадалып келе жатып, аяғының астындағы тікше, тайғақ кемерді байқамай қалды. Қол-аяғы сербеңдеп, аз ғана қалбақ қағып, артынан жалп етіп отыра кетті. Шапанының етегі лап етті.

Қалқайған қастекті қара бөрік басынан ұшқан күйі ойдан-ойға домалап, төмен қарай зыр қақты. Несіпбай есін жиғанша, төменгі жақта бірдеңе дүр-дүр етіп, жел күнгі өрттей лаулады… Сонда есіне түсті: кемердің астында жусап жатқан қой-қозы бар екен. Құлағаны оларды үркітіп, бей-берекет қылыпты.

Несіпбай көк шалғынды уыстай жұлып, ерге қарай тырмысып қайта тұрды. Көкейін кескен өзге емес: құлар алдында көзі шалып қалған күдік. Сол араға келе бере шөге қалды да: «Айтпап па ем, пәле… міне, кәпір құзғынның өзі!» дегендей, бір топ шытырды жұлып алып, жерге атып жіберді.

Күзембайдың келуі және ортақ қажу

Дәл сол кезде ойға түсіп кеткен бөрікті алып, Күзембай келді. Оның сыбдырына бұрыла бере Несіпбай: — Көрдің бе, қырсықты… деді.

Күзембай өздеріне мәлім жайды іле жөнеліп: — Атама, «бар» демеп пе ем. Бар. Тек амандық берсін… деп, титығы құрыған амалсыздықпен күрсінді.

Несіпбай: — Қаран қалсын, қаран қалғыр… деп, бүкіл денесімен үлкен дағдарыстың белгісін білдіріп, жалаңбас басын сол қолымен сүйеп, мелшиіп қалды. Оң қолы әлдебір шөпті алып, қалың жирен мұртының астына кіріп, қажетсіз, себепсіз тісін шұқиды — бұл дағдарыстың сыртқы белгісінің бірі.

Екеуінің аяқтарының астында, аз төменде, ерекше мөлдір сулы Тастақ өзені жатыр. Екі жағы майысқан әдемі көк балауса, біркелкі өскен алкүрең шалғын. Сол екі жағада жоғары-төмен созылып, түскі жусауын өткізіп, совхоздың бір сақпан қойы жатыр. Бұл — екеуінің міндетіндегі қой.

Көрінбейтін сұлулық: көз тек қойда

Үстінде тұнжыраған көк мөлдір күмбез аспан. Көк тұман, сағым ішіндегі қиял тау — Алатау. Қиыршық құмды таза арнамен сыбдырлай түсіп, шалғын қуалап, жағасын желкілдетіп аққан қасқа бұлақ. Жота-жотада жайқала толқыған қызғалдақ торғындары. Өзектің салқын лебімен ырғала түсіп, онды-солды толқып жатқан көк шалғындар…

Жүздеген әндер мен шырыл қаққан торғайлар, Алатау гүліндей мың түсті көбелектер — бәрі-бәрі де бұл екеуінің қазіргі күйінде көздеріне көрінбейді. Сезілмейді. Өз бетімен өтіп жатқан есепсіз, әсерсіз ағым секілді ғана. Екеуінің көзі де қойда. Әсіресе қозыларда.

Бәрінің үсті су болған. Марқа қозылар мен шуда жүнді Еділбай қойларының жүндері бүгін ашық күнде аздап құрғаса да, әлі де сыбасып тұр — жаңбырға шайылған жүн, жаңадан жылаған көздің кірпігіндей жабысып қалған. Қазір Несіпбайдың іші де сондай: жылап тыйылған, жасын іріккен іш тәрізді. Сондықтан ол қуана алмайды. Кеше соққан сеңнен бүгін әлі серги алған жоқ. Үндеспей-ақ ұғысады. Күзембайдың күйі де сол.

Жиналыс жаңғырығы: Зылиханың қамшыдай сөзі

Несіпбайдың бет ажымдары қазір ерекше тереңдеп, әр жерінде көкшіл көлеңке ойнақтайды. Кейде белгісіз тістенгендей болған сәтте шеке, самайына дейін бүлкілдеп кетеді. Басы тағы төмен. Етті, қалың қабағы зорға ашылып, зорға жұмылғандай.

Көз алдына кешегі сурет келеді де, келе бере іркіледі. Ыза ма, өкініш пе, әлде өкпе ме — не дерін білмейді. Көнгісі келмей тыртысады. Бір минутқа ішін сара тілген өткір сезім біздей сұғып өтті: мол денесі белдемеден оқ тигендей бүрісіп-құрысты. Қабағы тастай түйілді. Есіне алғысы келмей өзімен-өзі алысқандай. Бірақ болмады: кешегінің көріністері қорғаншақ ойдың тасасымен бүкшиіп, бірі артынан бірі келе берді.

Совхоздың өндіріс кеңесі. Халық мол. Жауапты адамдар: директор, ферма бастықтары, политотдел, үлкен шабандар — бәрі де күйзеу. Рабочкомнан Зылиха. Өзінің Зылихасы. Талай тар кезеңде тас кешіп бірге өткен Зылихасы.

Өзін ақтағысы келген өкпе аралас кінәлар, бірінің үстіне бірі үйіліп, әуелде Зылиханы бұған жеңдіріп бара жатқандай еді. Бірақ екінші бір күдік шықты: «жоқ… бұл құр ашу, қара боран ғана ма?» Қазақшылықтың көлеңкесі ме?

Ащы болса да шын. Несіпбай дағдарып барып күрсінді. Құр тісін шұқиды, түкіре береді. Қасынан Күзембай тұрып кетіпті.

Кешегі сөз сапырылысып, қайта-қайта келді: «Қиялама. Ол — қара дау…» дегендей Зылиханың кескін-келбеті. Тағы күрсінді Несіпбай. Іші шаншып кетті.

Ең ащысы да — осы. Несіпбай қажырлана кеткісі келсе де, аузына «пәлен етем» деген сөз келмеді. Қайта сұлық түсті. Өз-өзінен басын изеді: «Сенікі рас… Ал жеңдің. Дегеніңе жете бер. Мейлі… бірақ бұл да ауыр…»

Ескі өмірдің ізі және жаңа өлшем

Зылиха бұрын осы бөктердің, нақ осы Тастақ өзенінің иесі болған Дулат байы Жүсіптің қатыны еді. Бірақ «болғаны» не керек? Өкпешіл дәу ой шын жайды еске алған сайын жұтай берді. Бай болса да — дүниеқоңыз, құнсыз. Зылиха үш қатынның бірі. Жастай алған. Малды қызық қылып, кедей әкесін алдап-арбаған, қорқытқан кәрі байдың қолында Зылиханың жарық күні түнге айналған.

Жар қызығының орнына кәрі шал мал қызығын ұсынды: қалың қойды ертелі-кеш тынымсыз бағып-қағу, қозы алу, қозы салу, қой сауу, құрт пен битпен алысып, түн ұйқыны төрт бөліп, қалғи-шұлғи жүріп сарп ұру… Ол шынымен сатып алынып, мал соңына салынған күң-малшыдай еді.

Бірақ 1917 жыл келді. Әйел бостандығы. Ескі құрсау босағандай болды. Несіпбай қосшы болды, кейін партияға кірді. Екеуі «жеңдік» деді. Сол кезден Зылиханың табаны тайған жоқ: бұрынғы кесел — ащы тәжірибеге, өмір сабағына айналды. Кешегі жиында Несіпбайды бетке ұрған, қамшыдай ширықтырған сөздің төркіні де — осы.

Несіпбайдың табиғаты шыншыл еді: бас кетсе де дұрысты дұрыс деу — түп қазығы. Кешеден бері ішін байлап тұрған ыза мен өкпенің бір түйіні осылай тарқап, босағандай болды.

Түйіннің түбі: шытыр, күтпеген өлім

Қой жусап жатыр. Тоқ бүйірлері солықтай түсіп, ыстық, ашық, жайлы күннің астында көз жұмып күйіс қайырады. Қозы-лақ қана біресе өзенге барып тамсанып, бастарын шүлги-шүлги тастап шулайды; біресе енелерінің айналасында қойқақтап секіріп, ойнақ салады. Өнген-өскеннің жарастығы бар дүние енді ғана Несіпбайға жадырап қарағандай.

Бірақ кешегі істің тағы бір толқыны лық етіп келді. Жиынның түйіні сол еді: кеше таңертең осы қойдан, осы отардан сазандай он қозы өлді. Көктем қалың жауынды болып, көк қаулап өсті. Ол — шытыр деген улы шөп. Он шақты күн болды, сол пәле білінгеннен бері ферма-ферманың бәрі қой қыра бастады.

Қыстан жаға жұлынып шықса да, тіс-тырнағымен малды аман сақтаған қой совхозы енді үміттенген. Өздеріне сенім бітіп, еңбек жанғандай еді. Ал мына өлім — күтпеген пәле. Мамандар індет себебін, шытырдың бітімін зерттеп жатыр. Бірақ қой өліп тұр. Екі ферма шытырдан құм таза болар деп, 40–50 шақырым жердегі құмға қашты…

Несіпбай өткен тәжірибесін есіне алып, «бір қабат тауға кіре тұрсам не етеді?» деп, өз отарын тұманды төскейге өрлетіп еді. Үш күн бойы шытыр көрінбеді, қой өлімі де болған жоқ. Қуаныш та, мақтан да кіре бастаған. Бірақ дәл кеше тосын апат соққы берді.

Тау мінезі: нөсерден мұз бұршаққа дейін

Таңертең күн ашық еді. Тау қойны жаман ырым шеккен жоқ. Қой-қозы қара шаттың бір тік бетінде шашырай жайылып жатыр. Мал ортасында Несіпбай. Қасында Күзембай мен тағы екі шабан бар. Тау оты қой бүйірін қампита қапты. Тамашалап жүріп, айналаға көп қарамап еді.

Ұлы сәскеде құм жақтан, теңіз жақтан сайтандай болып болымсыз сұр бұлт шықты. Шыққан бойда бықсыған індеттей, сүріне-қабына асыққандай тауға ұмтылды. Барған сайын қоюланып, қалыңдап, аспанның қақ жартысын басып, биіктің басын қоршап алды. Алдамшы күн сөніп, әлдеқайда тығылып кетті.

Ес жиғанша болмады: шатыр-шұтыр найзағай ойнап, алғашқы жел лебімен бірге нөсер құйып берді. Секунд сайын аспан мен тау қоса күтірлеп, Алатау бүгін ғана қайта туып жатқандай. Қой-қозы біресе ыға жөнеліп, біресе дірдектеп ыққа бұрылды. Жас қозы ене бауырына басын тықты. Кейде төбелерінен шарт еткен жарықта ықтап тұрған қой дүркіреп, жарылып та кетеді.

Несіпбай мен шабандар қатты састы. Несіпбайдың ойынан бір шаншу өтті: «Жартыбай кәпір айтып еді… “бұршақ” деп еді-ау…» Аузын жиғаны сол-ақ екен, нөсер мұз бұршаққа айналып сала берді. Киіз қалпақтың сыртынан сытырлатып ұрып, барған сайын соққысы қатайды. Күн де лезде суыды.

Сол арада Несіпбайдың көз алдында, енесінің бауырына артын тығып тұрған қызыл қасқа қозыға бір кесек бұршақ қара құстан сақ ете түсті. Сол секундте жас қозы ыршып барып, қалпақтай құлады. Несіпбай жүзі сұп-сұр боп, бір сәтте қартайып кеткендей. Ол қозыға қарай тап беріп: — Шөкем-ай, бишарам-ай… деп, үстіне өз денесімен төне беріп қоршай қалды.

Бірақ бұл алғашқы ғана тұяқ серпу екен. Бұдан соң Несіпбай есін жиып, айғай салып, қойды бір араға шырық иіруге тырысты. Есі шығып қалған қой оңай иірілмеді. Сонда да жан таласа жүріп, 4–5 жүз қойды бір жерге шоқтай қып жинады. Жалғыз айла — осы. Иірілген қойдың іші ұсаққа пана болды, соққыны үлкен қойлар көтерді. Әйтсе де он қозы өлді. Тағы талайы әлсіреп, мүгедек болып қалды. Кешегі жиында Несіпбайдың басын сарапқа салдырған — осы опат.

Қайтадан төмен: күдікке қайта соғу

Бүгін міне, қайта қашып, тауды адыра тастап, тағы ойға келіп отыр. Сенбейді: шытыр мынау. Қойдың алды өре бастады. Бір шеті өзеннің арғы жағасындағы қыраңға шығып кетіпті. Күзембай сонда жүрген екен.

Несіпбай орнынан тұрғанда, ойдағы қойдың бәрі өрді. Сонда көрді: ойлаған күдігі күттірмей шықты. — Уа, кесел! Оттан қашсам, суға ұрындырдың ба?.. дей берді. Әне, ана қой тулап жатыр… Белгілі: іші кеуіп кетіпті, уланған. Торсиып, дөңбек боп, іші шаңырақ атып барады.

Ол жүгіре басып, жанынан дәрігер берген бізді, түтікті суырып алды. Күзембай да алыстан дабырлай жүгірді, бірақ жеткенше қашан. Несіпбай қойдың сол жақ мықын тұсын белгілеп алып, бізді сұғып жіберді. Тірі қойдан қан мен жын иісі аралас пысылдап жел де шықты. Бірақ тоқ қарынның жыны быршып сыртқа шыға беріп, тесікті бітей бастады. Енді түтік орнату керек еді.

Сол сәтте оң қолы сылқ етіп түсіп кетті. Бағынбайды. Өз денесі емес, жапсыра салған бөтен мүше секілді — жансыз, киіз тұлғадай. Саусақтары әлсіз тарбиып ашылып, біз бен түтік қабатымен жерге түсті. Несіпбай жылағандай болып, сол қолымен бетін басып отыра кетті. Аздан соң ана қойды Күзембай келіп баурап алды. Несіпбай шөккен күйі қозғала алмады.

Оң қолдың мұңы: ескі жылдардың елесі

Оң қол… Ескінің бір ізі сенің басыңнан да өткен еді-ау. Жиырмасыншы жыл. Қуғын, қақтығыс, тар шат, түннің күзеті… Қызыл партизан Несіпбайға зеңбірек, пулемет, винтовка үні бүгін қойдың маңырауындай — ертеңгі, кешкі тіршіліктің тыныс дабылындай сезілетін кез.

Арқа мен құмнан бетін қайырып айдап шығып, қызыл қыран Лепсі, Қапал тауына қаусырмалап келіп, қайраңға соққан шабақтай белін опыра теуіп, тояттамақ болған шақ. Ақтың соңғы отряды тас інге кірген аңның құйрығындай керіліп, қызыл отряд қалың шыңның ішіне ағындап бата кірген…

Екі жақ асу белдің қойнауында темір-болат тістерін қарш-қарш айқастырып, жанталасқан. Күн — түн, түн — күн боп кеткен. Арттан көмек жете алмаған. Саны көп ақ отряд бөксесін тасқа тіреп алып, қатты алысып баққан. Несіпбай эскадроны тар шатқа бекініп, екі бетке мерген, жоталарға пулемет төсеп, басы қылтиған жауды ұстарадай жалап түсіріп тұрған…

Он төрт күн ұрыс. Ұйқы ұмытылған. Не ішіп, не жегендері де беймәлім. Соңғы күндері су ғана нәр болған. Төртінші күн дегенде алыстан дос зеңбіректердің сарыны естіліп, тау іргесін сөгілдіріп, жөткіре-жөткіре тіл қатқан… Ақтың полкі сегіз жүз кісіні шат айналасында қырғызып, селдіреген топпен зорға шегінген…

Міне, сол он төртінші күнге қараған түнде, таң алдында ақтар тағы бір ышқынып…