Қорғаушы мырза
Сот залындағы тыныштық
Округтік соттың залында сот мәжілісі өтіп жатыр. Айыпкерлер отыратын орында ақша жеді және жалғандық жасады деп айыпталған, шаршаңқы кейіпті орта жастағы адам отыр. Төсі ішке қарай қабысып кеткен ап-арық хатшы сылбыр, жіңішке дауыспен айыптау актісін оқуда.
Ол нүкте мен үтірді елеместен, бірсарынды қайталап оқыған сайын даусы араның ызыңы не бұлақтың сылдыры секілді естіледі. Мұндай үн тыңдаған жанды қиялға батырады: біреудің өткенін оятады, біреуді ұйқыға жетелейді.
Судьялар, присяжныйлар және жиналған жұрт іштері пысып, сұлық отырады. Зал іші тым-тырыс. Кейде ғана дәліз жақтан біреулердің байсалды адымы естіледі немесе есінеп отырған присяжныйдың бірі жұдырығына тұншыға жөтеліп қояды.
Қорғаушының ойы: ұзын мұрыннан үй ішіне дейін
Бұйра шашты қорғаушы шынтағын таянып, жайбарақат қалғып отыр. Хатшының ызыңы ой жүйесін үзіп-үзіп, санасын бытыратып жіберген.
Оның қиялы сот приставының мұрнынан басталды: «Мына приставтың мұрыны неткен ұзын еді…» Табиғат ақылы жүзінен көрініп тұрған адамға неге мұндай «әжуа» қосты екен? Егер адамдардың мұрындары екі-үш сажынға дейін ұзара берсе, жұрт сыйыса алмай, үйлерді кеңірек салуға тура келер ме еді…
Ол бөгелек шаққан жылқыдай басын бір сілкіп, ойды әрі қарай сүйреді: үйде не болып жатыр екен? Бұл уақытта әйелі, енесі, балалары үйде болуы тиіс.
Балалар, қағаздар, сиясауыт және «үндістер»
Колька мен Зинка қазір оның кабинетінде жүрген шығар. Колька креслода түрегеліп тұрып, кеудесін үстелдің ернеуіне тіреп, қағаздарға сурет салып отырған болар: сүйір тұмсық ат, көз орнына нүкте, қолын созған адам, қисайған үй…
Зинка ағасының салғанын көруге мойнын созып: «Папамның суретін салшы!» — деп қиылар. Колька оның суретін салады: адам бейнесі дайын, енді тек қара сақал қосса болды.
Содан кейін Колька заңдар жинағынан «сурет іздеп» кетеді.
Ал Зина үстел үстіндегі заттарға емін-еркін тиіседі: қоңырау көрсе — шылдырлату, сиясауыт көрсе — бармағын батыру, суырма ашық тұрса — ішін ақтару.
Ақырында екеуіне де «үндістерміз», ал үстелдің асты — тасаланатын ең ыңғайлы орын деген ой келеді. Олар үстел астына кіріп алып, шам не ваза құлағанға дейін шуылдап, үйді азан-қазан қылады…
Осы кезде шешелері қонақ бөлмеде маң-маң басып, үшінші баласын көтеріп жүрген шығар. Ол да дамылсыз жылайды…
Бірсарынды айыптау және үйдегі «тәртіп»
Хатшының даусы тоқтамайды: «Копеловтің, Ачкасовтың, Зимаковскийдің және Чикинаның банктегі шоттары бойынша пайыздары берілмеген… ал 1425 сом 41 тиын 1883 жылдың қалдығына қосылып жазылған…»
Қорғаушының ойы тағы да үйге ауысады: бәлкім, дәл қазір түскі ас ішіп отырған болар. Үстел басында енесі, әйелі Надя, балдызы Вася, балалар…
Үй ішіндегі көрініс: ене, Надя және түскі ас
Енесі әдетінше менменсиді, қабағы қатулы: үй шаруасының бәрін өзі ғана ойлап отырғандай. Надя — арықтау, жүдеу тартқан, өңі аппақ; үстелге біреу зорлап отырғызғандай, ренжулі. Ештеңе жемейді, ауырып отырған адамдай.
Балалар, ас үй, ерінің киімі, қонақтар, үй ішінің ұсақ-түйек шаруасы — бәрі соның мойнында. Бірақ сонша міндеттің ішінде «жұмыс аз, шаршау көп» сияқты көрінеді: гүлге су құйса немесе ас пісірушімен сөзге келсе, екі күнге дейін ыңырсып, «тозақ қой» дейді.
Вася тұнжырап үндемей отырады: бүгін латын тілінен бірлік алып келген. Жуас, тіл алғыш, жақсы бала, бірақ аяқкиім, шалбар, кітап секілді «шыдамсыздыққа» себеп болатын нәрселер көп.
Үстел басындағы «сыпайылық» та өз алдына: шынтақ қоюға болмайды, пышақты уыстап ұстауға болмайды, асты пышақпен жеуге болмайды, тамақты сол жақтан әкелуге болмайды… Тамақтан — тіпті бұршақ қосылған ветчинадан да — пудра мен тәтті кәмпиттің иісі шығып тұратындай.
Ол бойдақ күнінде үйренген кәдімгі щи мен ботқаны мұнда көрмейді. Енесі мен әйелі французша сөйлейді, ал өзі туралы сөз қозғалса, енесі әдейі орысшаға ауысады: «көні қалың, мейірімсіз, ұяты жоқ, дөрекі адам» жайында французша сөйлеу лайықсыз көрінеді.
— Мишель байғұс ашығып қалған шығар-ау… — дейді әйелі. — Таңертең нансыз бір стақан шай ішіп, сотқа асығып кетіп еді…
— Уайымдай қойма, шырағым! — дейді енесі кекете. — Ондай адам ашыға ма екен? Бәлкім, сотта бес рет кіріп-шығып үлгерген болар… Буфет ашып қойыпты дейді ғой.
Түскі астан соң енесі мен әйелі шығынды азайтуды ойлап, ауызша да, қағазға да есептеп, ақырында «ақша тым көп кетеді» дегенге тоқтайды. Ас пісірушіні шақырып алып, бес тиын үшін ұрыс шығарады, жылайды, бірін-бірі тілдейді. Сосын үй жинаймыз деп жиһазды орын-орнынан жылжытады — істейтін іс жоқтықтың әлегі.
Қажу, қашу және сыған әні
Хатшы тағы да үздіксіз ызыңдайды: «Коллеждік асессор Черепков… 811 нөмірлі квитанция жіберілгенін… бірақ 46 сом 2 тиынды алмағанын…»
Қорғаушы қиялының түбіне бойлады: осындай былықтың ішінде ұзақ жүріп, бас айналып шыққан соң, адам ең болмаса бір минут тыныс алғысы келеді. Сонда Наташаға кетесің немесе ақшаң болса, сығандарға барасың — бәрін ұмытасың.
Қаланың ту сыртындағы бір кабинетте, софаның үстінде шалқалап жатасың. Ән, би, дабыр… Сол сәтте ызғарлы да тартымды сыған қызы Глашаның даусы ішіңді елжіретіп жібереді.
Көз алдындағының бәрі сағымданып, тербеле бастады: судьялар да, присяжныйлар да ғайып болды, жұрт бұлдырап қана көрінді, төбе бірде төмен түсіп, бірде жоғары көтерілгендей…
Оянып кету: куә Глаша
— Жақсы-ақ… өте жақсы… — деп сыбырлады ол ұйқыға кетіп бара жатып. — Софаның үстінде жатасың… жылы… Глаша ән салады…
— Қорғаушы мырза, — деді бір ащы дауыс.
— Қорғаушы мырза! — деді әлгі дауыс қайта.
Қорғаушы селк етіп, көзін ашты. Тап қарсы алдында мөлдір қара көзі ұшқын атып, шырын ерніне күлкі үйірілген қоңырқай сұлу жүз тұр. Ұйқысын аша алмай, түс пе, елес пе деп аңтарыла қарап қалды.
Сол кезде төраға: — Қорғаушы мырза, куә әйелге қоятын сұрақтарыңыз жоқ па? — деді.
— Айтпақшы… иә. Бұл куә екен ғой… Жо-жоқ, сұрағым жоқ. Ешқандай сұрағым жоқ.
Ол басын сілкіп, енді ғана сергіді: шынында да, алдында тұрған — Глаша, әрі ол мұнда куә ретінде шақырылған.
— Айтпақшы, кешірерсіз, кейбір нақтылап алатын сұрақтарым бар екен, — деді ол даусын көтере сөйлеп те.
Қысқа сұрақтар, нақты мән
— Сіз Кузьмичевтің сығандар хорында жұмыс істейсіз ғой. Айтыңызшы, осы отырған айыпкер сіздердің мейрамханаға жиі келіп ішуші ме еді?
— Тағы бір жағдай есіңізде жоқ па: шығынын әрдайым өзі төлейтін бе еді, әлде кейде ол үшін басқа біреулер де төлейтін бе еді?
— Рақмет… жеткілікті.
Аударған: Ғ. Ахмедов